Całkowita niezdolność do pracy a umowa zlecenie

Czy osoba z całkowitą niezdolnością do pracy może podjąć zlecenie?

Tak, samo orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy nie zawsze wyklucza podjęcie umowy-zlecenia. Trzeba jednak odróżnić dwa zagadnienia: zdolność do pracy ocenianą przez ZUS na potrzeby renty oraz możliwość bezpiecznego wykonywania konkretnych czynności w określonych warunkach.

W przepisach rentowych całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nie oznacza to jednak, że każdy incydentalny lub odpowiednio dostosowany rodzaj aktywności będzie automatycznie zakazany. W praktyce znaczenie mają: rodzaj schorzenia, zakres obowiązków, czas pracy, obciążenie fizyczne i psychiczne, warunki środowiska pracy oraz zalecenia lekarzy.

Nawet pracownik o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji może w pewnych sytuacjach podjąć zatrudnienie; podobny problem omawiamy szerzej przy zagadnieniu rozwiązanie umowy z powodu niezdolności do pracy. Przy zleceniu rozstrzygające powinno być to, czy dana osoba może bezpiecznie wykonywać konkretne czynności, a nie sama nazwa orzeczenia.

Umowa-zlecenie a badania lekarskie i BHP

Umowa-zlecenie jest umową cywilnoprawną, a nie stosunkiem pracy. Dlatego zleceniodawca co do zasady nie ma wobec zleceniobiorcy takich samych obowiązków jak pracodawca wobec pracownika, w szczególności nie stosuje się automatycznie reżimu pracowniczych badań wstępnych z art. 229 Kodeksu pracy.

Nie oznacza to jednak, że zleceniodawca może dopuścić do wykonywania czynności osobę, której stan zdrowia lub warunki pracy stwarzają oczywiste zagrożenie. Zgodnie z art. 304 Kodeksu pracy pracodawca, a odpowiednio także przedsiębiorca organizujący pracę, powinien zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu przez niego wyznaczonym.

Zleceniodawca nie ma obowiązku kierowania na wstępne badania lekarskie i organizowania szkoleń BHP w identycznym trybie jak przy umowie o pracę. Jeżeli jednak charakter zlecenia tego wymaga, powinien ustalić, czy dana osoba może bezpiecznie wykonywać czynności. Inaczej wygląda prosta praca biurowa lub zdalna, a inaczej praca przy maszynach, dźwiganie, praca na wysokości, kontakt z chemikaliami, jazda pojazdem albo praca zmianowa.

Przy umowach cywilnoprawnych inne są też zasady zakończenia współpracy w razie choroby; osobno omawiamy rozwiązanie umowy zlecenia w czasie choroby.

Kiedy zleceniodawca może żądać zaświadczenia lekarskiego?

Zleceniodawca może żądać zaświadczenia lekarskiego wtedy, gdy ma to racjonalny związek z bezpieczeństwem wykonywania zlecenia. Powinno chodzić o ocenę zdolności do wykonywania konkretnych czynności, a nie o ogólne stwierdzenie, że osoba z orzeczoną całkowitą niezdolnością do pracy może „pracować w ogóle”.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to przekazanie lekarzowi opisu zlecenia: zakresu czynności, miejsca wykonywania pracy, czasu pracy, obciążeń, czynników szkodliwych lub uciążliwych oraz ewentualnych środków ochronnych. Bez takiego opisu lekarz medycyny pracy może zasadnie odmówić wydania orzeczenia, bo nie będzie wiedział, jakie ryzyko ma ocenić.

Jeżeli zleceniodawcy wystarczy zwykłe zaświadczenie, można udać się do lekarza znającego stan zdrowia albo do prywatnej placówki medycyny pracy. W praktyce istotny jest jednak dostęp do lekarza medycyny pracy i to, czy lekarz otrzyma informacje pozwalające ocenić konkretne stanowisko albo czynności.

Co zrobić, gdy lekarz medycyny pracy nie przyjmuje bez skierowania?

W pierwszej kolejności warto poprosić zleceniodawcę o pisemny opis pracy. Nie musi to być klasyczne skierowanie pracownicze z art. 229 Kodeksu pracy, jeżeli nie zawierają Państwo umowy o pracę, ale dokument powinien wskazywać co najmniej: nazwę czynności, miejsce wykonywania zlecenia, przewidywany czas pracy, obciążenia fizyczne, czynniki szkodliwe, pracę przy monitorze, prowadzenie pojazdu, pracę na wysokości albo inne istotne ryzyka.

Następnie należy ustalić, czego zleceniodawca rzeczywiście oczekuje. Jeżeli chodzi jedynie o potwierdzenie, że stan zdrowia nie wyklucza prostych czynności, czasem wystarczy zaświadczenie od lekarza prowadzącego lub lekarza rodzinnego. Jeżeli jednak czynności są ryzykowne albo wymagają oceny typowej dla medycyny pracy, zleceniodawca powinien współpracować z placówką medycyny pracy i przekazać jej dane o warunkach wykonywania zlecenia.

Jeżeli zleceniodawca odmawia podania warunków pracy, a jednocześnie wymaga zaświadczenia, warto zachować korespondencję. Osoba z całkowitą niezdolnością do pracy nie powinna podpisywać oświadczeń, że bierze na siebie pełną odpowiedzialność za zdrowotne ryzyko pracy, jeżeli nie zna faktycznych warunków wykonywania zlecenia.

Renta z tytułu niezdolności do pracy a przychód ze zlecenia

Podjęcie zlecenia może mieć wpływ na rentę. Zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z FUS prawo do renty może ulec zmniejszeniu albo zawieszeniu, jeżeli rencista osiąga przychód z działalności podlegającej ubezpieczeniom społecznym. Umowa-zlecenie co do zasady może być takim tytułem.

Podstawowe progi są dwa: po przekroczeniu 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia świadczenie może zostać zmniejszone, a po przekroczeniu 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia może zostać zawieszone. Limity zmieniają się co kwartał, dlatego przed rozpoczęciem pracy trzeba sprawdzić aktualne kwoty ogłaszane przez ZUS.

Na dzień aktualizacji artykułu, przy przeciętnym wynagrodzeniu za I kwartał 2026 r. w kwocie 9562,88 zł, próg 70% to około 6694 zł brutto miesięcznie, a próg 130% to około 12 431,70 zł brutto miesięcznie. Kwoty te należy każdorazowo weryfikować na stronie ZUS, ponieważ dla kolejnych okresów mogą być inne.

Rencista powinien także pamiętać o obowiązku zawiadomienia ZUS o podjęciu działalności zarobkowej i o wysokości przychodu, a po zakończeniu roku kalendarzowego o przychodzie uzyskanym w poprzednim roku. Obowiązki informacyjne mogą dotyczyć również zleceniodawcy.

Jak praktycznie rozwiązać opisaną sytuację?

Najrozsądniejsze działanie to poprosić firmę o pisemne doprecyzowanie, jakiego dokumentu oczekuje i jakie czynności mają być wykonywane. Jeżeli firma wymaga orzeczenia od lekarza medycyny pracy, powinna przekazać opis warunków pracy, bo bez tego lekarz nie ma podstaw do rzetelnej oceny.

Jeżeli zleceniodawca akceptuje zaświadczenie od innego lekarza, proszę przedstawić lekarzowi dokumentację medyczną oraz opis planowanych czynności. Zaświadczenie powinno odnosić się do konkretnego rodzaju pracy, np. „brak przeciwwskazań do wykonywania lekkich czynności biurowych w wymiarze do ... godzin”, a nie do pracy w ogóle.

Jeżeli praca ma charakter fizyczny, odbywa się w warunkach zwiększonego ryzyka albo może pogorszyć stan zdrowia, nie należy rozpoczynać jej bez jednoznacznej oceny lekarskiej i uzgodnienia warunków. W takiej sytuacji odmowa lekarza medycyny pracy bez opisu stanowiska jest zrozumiała, a ciężar uporządkowania informacji o warunkach pracy powinien spoczywać przede wszystkim na podmiocie organizującym pracę.

FAQ

Źródła

• Kodeks pracy – w szczególności art. 229, art. 237³, art. 304 i art. 304¹.
• Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – w szczególności art. 12, art. 13, art. 103–104 i art. 127.
• Ustawa o służbie medycyny pracy.
• Rozporządzenie w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników.
• Komunikat Prezesa GUS w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w pierwszym kwartale 2026 r..
• ZUS – emerytury i renty, aktualne wskaźniki i limity.