Śmierć przedsiębiorcy a przejęcie działalności przez żonę

Nie da się po prostu przepisać jednoosobowej działalności na żonę

Po śmierci osoby prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą nie następuje proste „przepisanie firmy” na małżonka. Przedsiębiorcą wpisanym w CEIDG była konkretna osoba fizyczna, dlatego żona nie staje się automatycznie przedsiębiorcą w miejsce męża. Dziedziczeniu podlega natomiast majątek, prawa i obowiązki związane z przedsiębiorstwem, o ile mogą być dziedziczone.

Od 25 listopada 2018 r. obowiązuje jednak ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. To bardzo ważna zmiana w stosunku do starszych porad prawnych, ponieważ obecnie śmierć przedsiębiorcy nie musi oznaczać natychmiastowego końca działalności. Przedsiębiorstwo może być czasowo prowadzone jako przedsiębiorstwo w spadku przez zarządcę sukcesyjnego.

Zarząd sukcesyjny nie jest ostatecznym działem spadku ani trwałym przepisaniem firmy na jedną osobę. Jest rozwiązaniem tymczasowym, które ma zabezpieczyć ciągłość działalności: umowy, pracowników, rozliczenia podatkowe, NIP, relacje z kontrahentami i majątek firmy do czasu uporządkowania spraw spadkowych.

Kiedy żona może kontynuować firmę po śmierci męża?

Sytuacja zależy od tego, czy zmarły przedsiębiorca powołał zarządcę sukcesyjnego jeszcze za życia. Jeżeli tak, zarząd sukcesyjny powstaje z chwilą śmierci przedsiębiorcy, o ile zarządca wyraził zgodę i został wpisany do CEIDG. Wtedy firma może działać dalej w trybie przedsiębiorstwa w spadku.

Jeżeli mąż nie powołał zarządcy sukcesyjnego za życia, zarządcę można powołać po jego śmierci. Trzeba to zrobić przed notariuszem, a termin jest krótki: zasadniczo 2 miesiące od dnia śmierci przedsiębiorcy. Po tym czasie możliwość ustanowienia zarządu sukcesyjnego po śmierci co do zasady wygasa.

Po śmierci przedsiębiorcy zarządcę sukcesyjnego może powołać m.in. małżonek, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobiercy ustawowi albo testamentowi, którzy przyjęli spadek, a w określonych przypadkach także zapisobierca windykacyjny. Do powołania potrzebna jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100.

W praktyce trzeba więc szybko ustalić, czy przedsiębiorstwo należało do majątku wspólnego małżonków, do majątku osobistego męża, czy częściowo do jednego i drugiego. Jeżeli firma była budowana w czasie małżeństwa i z majątku wspólnego, żona może mieć własny udział w przedsiębiorstwie niezależnie od dziedziczenia. To może mieć decydujące znaczenie przy obliczaniu progu ponad 85/100.

Czy dzieci muszą zrzec się spadku, aby matka mogła prowadzić firmę?

Najczęściej dzieci nie powinny odrzucać spadku tylko po to, aby matka mogła prowadzić firmę. Odrzucenie spadku powoduje, że odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W konsekwencji do dziedziczenia mogą wejść jego dzieci, czyli wnuki zmarłego, co często jeszcze bardziej komplikuje sprawę.

Jeżeli nie było testamentu, w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci zmarłego. Dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Przy żonie i trojgu dzieciach każdy z nich dziedziczy więc po 1/4 spadku po zmarłym, ale trzeba jeszcze oddzielić majątek wspólny małżonków od majątku wchodzącego do spadku.

Jeżeli celem rodziny jest to, aby firmę docelowo przejęła matka, praktyczniejszym rozwiązaniem jest przyjęcie spadku, uzyskanie aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza albo postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, a następnie przeprowadzenie działu spadku. W dziale spadku przedsiębiorstwo lub jego składniki mogą zostać przyznane matce, czasem ze spłatą na rzecz pozostałych spadkobierców.

Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni, sprawa może trafić do sądu. Wtedy sąd ustali skład majątku spadkowego, udziały spadkobierców oraz sposób podziału majątku, w tym przedsiębiorstwa. Przy sporze szczególnie ważne jest szybkie zabezpieczenie dokumentów firmy, umów, faktur, stanu magazynu, wyposażenia, należności i zobowiązań.

Jak wygląda podział udziałów w firmie po zmarłym mężu?

W sprawach po przedsiębiorcy prowadzącym działalność w czasie małżeństwa trzeba rozróżnić dwie kwestie: udział żony w majątku wspólnym oraz udział żony jako spadkobiercy. Jeżeli między małżonkami istniała wspólność majątkowa, to wiele składników firmy nabytych w czasie małżeństwa może należeć do majątku wspólnego, nawet jeśli działalność była wpisana tylko na męża.

Przykładowo, jeżeli przedsiębiorstwo należało do majątku wspólnego, żona ma co do zasady połowę tego majątku z tytułu wspólności małżeńskiej, a dopiero druga połowa wchodzi do spadku po mężu. Przy dziedziczeniu przez żonę i troje dzieci żona dziedziczy 1/4 z tej drugiej połowy, czyli jej łączny udział ekonomiczny może wynosić 5/8. Każde dziecko miałoby wtedy po 1/8.

Jeżeli natomiast przedsiębiorstwo należało do majątku osobistego męża, udziały mogą wyglądać inaczej: żona i troje dzieci dziedziczyliby po 1/4. To ma znaczenie nie tylko dla późniejszych spłat, ale też dla powołania zarządcy sukcesyjnego po śmierci, bo wymagany jest próg zgody ponad 85/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku.

Nie można więc odpowiedzialnie przesądzić udziałów bez analizy dokumentów: daty zawarcia małżeństwa, ustroju majątkowego, sposobu finansowania działalności, składników przedsiębiorstwa, ewentualnej intercyzy, testamentu oraz tego, czy w firmie były rzeczy nabyte przed małżeństwem albo otrzymane w darowiźnie lub spadku.

Co zrobić w pierwszych dniach po śmierci przedsiębiorcy?

Najpierw trzeba ustalić, czy w CEIDG był wpisany zarządca sukcesyjny. Jeżeli był, należy skontaktować się z zarządcą, bankiem, księgowością, ZUS, urzędem skarbowym i kluczowymi kontrahentami. Zarządca powinien działać w imieniu przedsiębiorstwa w spadku i prowadzić bieżące sprawy firmy.

Jeżeli zarządcy nie było, trzeba jak najszybciej udać się do notariusza i ustalić, czy możliwe jest powołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci. Notariusz oceni, kto musi wyrazić zgodę i czy spełniony jest próg ponad 85/100 udziału. Po powołaniu zarządcy notariusz zgłasza go do CEIDG.

Równolegle należy zabezpieczyć dokumentację firmy: księgi, faktury, umowy, dane kontrahentów, hasła do systemów, stany magazynowe, środki trwałe, dokumentację pracowniczą i informacje o zobowiązaniach. Trzeba też skontaktować się z księgową lub biurem rachunkowym, bo śmierć przedsiębiorcy wpływa na rozliczenia podatkowe i ubezpieczeniowe.

Jeżeli firma zatrudniała pracowników, trzeba zweryfikować skutki śmierci pracodawcy dla umów o pracę. Zarząd sukcesyjny może pozwolić na kontynuację zatrudnienia, ale brak zarządu sukcesyjnego może prowadzić do wygaśnięcia stosunków pracy na zasadach określonych w Kodeksie pracy. To wymaga pilnej, indywidualnej oceny.

Co z kontami bankowymi zmarłego przedsiębiorcy?

Jeżeli rachunki bankowe były założone wyłącznie na zmarłego męża, bank po uzyskaniu informacji o śmierci posiadacza rachunku zwykle blokuje dostęp do środków. Dotyczy to szczególnie rachunków prywatnych. Bank musi wiedzieć, kto jest uprawniony do pieniędzy, a to wymaga dokumentów spadkowych albo innych podstaw przewidzianych prawem.

Jeżeli między małżonkami była wspólność majątkowa, część środków może stanowić majątek wspólny małżonków, a część masę spadkową. Nie oznacza to jednak, że żona automatycznie uzyska swobodny dostęp do rachunku prowadzonego tylko na męża. W praktyce banki wymagają aktu poświadczenia dziedziczenia, postanowienia sądu, dokumentów dotyczących małżeńskiej wspólności majątkowej albo wpisu zarządcy sukcesyjnego, jeżeli chodzi o rachunek firmowy i bieżące działanie przedsiębiorstwa w spadku.

Jeżeli nie było dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, bank nie wypłaci wskazanej osobie pieniędzy na tej podstawie. Nadal możliwa może być natomiast wypłata kwoty na pokrycie kosztów pogrzebu osobie, która przedstawi rachunki, w granicach przewidzianych Prawem bankowym i praktyką banku.

Przy ustanowionym zarządzie sukcesyjnym zarządca powinien skontaktować się z bankiem i przedstawić dokumenty potwierdzające wpis w CEIDG. Celem jest zapewnienie obsługi firmowego rachunku w zakresie potrzebnym do kontynuacji przedsiębiorstwa w spadku, regulowania faktur, przyjmowania zapłat i rozliczania zobowiązań.

Zobacz również: w sprawach rozliczeń po śmierci warto sprawdzić, jak traktowane są koszty pogrzebu i nagrobka w sprawie spadkowej.

Czy żona powinna założyć własną działalność gospodarczą?

Jeżeli można ustanowić zarząd sukcesyjny, zwykle warto najpierw rozważyć ten wariant. Pozwala on zachować ciągłość działania firmy i daje rodzinie czas na załatwienie spadku. Zarząd sukcesyjny jest jednak rozwiązaniem czasowym, a nie sposobem na bezterminowe prowadzenie działalności pod nazwiskiem zmarłego przedsiębiorcy.

Jeżeli nie da się powołać zarządcy sukcesyjnego, termin 2 miesięcy minął albo nie ma wymaganej zgody, żona może założyć własną działalność gospodarczą o podobnym profilu. Wtedy trzeba jednak liczyć się z koniecznością zawarcia nowych umów z kontrahentami, uzyskania nowych zgód lub koncesji, uporządkowania własności sprzętu, towarów i należności oraz rozliczenia majątku w postępowaniu spadkowym.

Założenie nowej działalności przez żonę nie przenosi automatycznie na nią majątku po mężu. Sprzęt, zapasy, samochody, należności, prawa z umów i środki pieniężne nadal trzeba rozliczyć w ramach spadku oraz ewentualnego podziału majątku wspólnego małżonków.

Renta rodzinna po zmarłym przedsiębiorcy

Wdowa może sprawdzić w ZUS prawo do renty rodzinnej, ale samo prowadzenie działalności gospodarczej przez zmarłego nie wystarcza do jej przyznania. Co do zasady znaczenie ma to, czy zmarły miał ustalone prawo do emerytury lub renty albo spełniał warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń, a także czy wdowa spełnia warunki ustawowe, np. dotyczące wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania uprawnionych dzieci.

W opisanym stanie faktycznym mąż zmarł w wieku 58 lat, a żona ma 56 lat. Nie można więc automatycznie przesądzić, czy renta rodzinna przysługuje. Trzeba sprawdzić okresy składkowe i nieskładkowe zmarłego, jego status ubezpieczeniowy oraz dokładną sytuację rodzinną wdowy.

FAQ

Podsumowanie

Żona nie może po prostu przepisać na siebie jednoosobowej działalności gospodarczej zmarłego męża. Może jednak, przy spełnieniu ustawowych warunków, kontynuować przedsiębiorstwo w spadku przez zarządcę sukcesyjnego albo założyć własną działalność i uporządkować majątek firmy w postępowaniu spadkowym.

Kluczowe jest szybkie ustalenie udziałów, zgody spadkobierców i możliwości powołania zarządcy sukcesyjnego w terminie 2 miesięcy od śmierci. Dzieci nie muszą odrzucać spadku, a w wielu sytuacjach byłoby to rozwiązanie niekorzystne. Docelowe przejęcie firmy przez matkę najczęściej wymaga działu spadku, umowy między spadkobiercami albo rozstrzygnięcia sądu.

Źródła

• Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw, w szczególności art. 2, art. 12, art. 22, art. 29 i art. 59: tekst ustawy w ISAP.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 931, art. 1015, art. 1020 oraz przepisy o dziale spadku: tekst aktu w ELI.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31 dotyczący majątku wspólnego małżonków: tekst aktu w ELI.
• Prawo bankowe, w szczególności art. 55 i art. 56 dotyczące wypłat po śmierci posiadacza rachunku i dyspozycji wkładem na wypadek śmierci: tekst aktu w ELI.