Koszty pogrzebu i nagrobka w sprawie spadkowej

Czy koszty pogrzebu i nagrobka pomniejszają spadek?

W opisanej sytuacji mama, która poniosła koszty pogrzebu i pomnika po zmarłej siostrze, może żądać ich rozliczenia przy dziale spadku albo dochodzić zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach odpowiadających ich udziałom. Nie chodzi przy tym o fizyczne „usunięcie” tych wydatków z majątku spadkowego, lecz o ustalenie czystej wartości spadku i prawidłowe rozliczenie między osobami dziedziczącymi.

Podstawą jest art. 922 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem do długów spadkowych należą między innymi koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, a także koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń.

Oznacza to, że rozliczeniu mogą podlegać typowe i udokumentowane koszty związane z pochówkiem, takie jak usługa zakładu pogrzebowego, trumna lub urna, ceremonia, opłaty cmentarne, transport, wykup miejsca na cmentarzu, kwiaty czy inne zwyczajowo przyjęte wydatki. Każdy wydatek trzeba jednak oceniać konkretnie: sąd albo pozostali spadkobiercy mogą zakwestionować koszt nadmierny, nieudokumentowany albo niezwiązany bezpośrednio z pogrzebem.

Koszty nagrobka jako dług spadkowy

Koszt nagrobka bywa sporny, ponieważ nagrobek powstaje zwykle już po pogrzebie. Aktualna praktyka i orzecznictwo dopuszczają jednak zaliczenie rozsądnego kosztu nagrobka do długów spadkowych, jeżeli postawienie nagrobka jest zwyczajowo przyjęte w danym środowisku, a wysokość wydatku mieści się w przeciętnych granicach.

W orzecznictwie wskazywano, że koszty postawienia nagrobka mogą stanowić dług spadkowy o charakterze pieniężnym, między innymi w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1988 r., sygn. akt III CZP 86/88. Podobnie Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt I ACa 78/14, przyjął, że brak jest podstaw do odmowy rozliczenia kosztów nagrobka, jeżeli zwyczaj stawiania nagrobka panuje powszechnie w danym środowisku, a koszt mieści się w granicach przeciętnych.

Nie oznacza to jednak automatycznego zwrotu każdej kwoty. Jeżeli jeden ze spadkobierców zamówi bardzo drogi pomnik bez uzgodnienia z pozostałymi, sąd może rozliczyć tylko część odpowiadającą zwykłemu, rozsądnemu kosztowi. Ważne jest również to, że rozliczeniu podlegają koszty rzeczywiście poniesione. Sam zamiar postawienia nagrobka albo wstępna wycena zakładu kamieniarskiego zwykle nie wystarczą.

Jak wykazać koszty pogrzebu i nagrobka?

Osoba żądająca rozliczenia powinna zebrać faktury, rachunki, potwierdzenia przelewów, umowy z zakładem pogrzebowym, cmentarzem lub zakładem kamieniarskim. Warto przygotować także krótkie zestawienie: data wydatku, kwota, kto zapłacił, czego dotyczy koszt i czy jakakolwiek część została już zwrócona.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, roszczenie należy zgłosić wyraźnie w postępowaniu o dział spadku. Zgodnie z art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach współspadkobierców z tytułu poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych. Sąd nie musi jednak domyślać się takiego żądania, dlatego trzeba je sformułować i udowodnić.

Wypłata z rachunku bankowego zmarłego na koszty pogrzebu

Prawo bankowe przewiduje szczególne rozwiązanie. W razie śmierci posiadacza rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub terminowej lokaty oszczędnościowej bank jest obowiązany wypłacić osobie, która przedstawi rachunki, kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku. Wypłata następuje w wysokości nieprzekraczającej kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku.

Kwota wypłacona przez bank na tej podstawie nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku. W praktyce oznacza to, że jeżeli mama otrzymała z banku zwrot określonych kosztów pogrzebu, ta część wydatków nie powinna być następnie drugi raz rozliczana jako roszczenie wobec pozostałych spadkobierców. Rozliczeniu między spadkobiercami podlega co najwyżej rzeczywisty, niepokryty ciężar poniesiony przez osobę, która zapłaciła za pogrzeb lub nagrobek.

Wycena spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

Jeżeli w skład spadku wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, jego wartość mogą ustalić zgodnie wszyscy spadkobiercy. Takie rozwiązanie jest najprostsze przy ugodowym dziale spadku, zwłaszcza gdy strony dysponują aktualnymi cenami podobnych lokali, dokumentami ze spółdzielni i wiedzą o stanie mieszkania.

Jeżeli nie ma zgody co do wartości, w postępowaniu sądowym skład i wartość spadku ustala sąd. Przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu sąd zazwyczaj powołuje biegłego rzeczoznawcę majątkowego, który ustala wartość rynkową prawa. Co do zasady przy dziale spadku bierze się pod uwagę skład spadku z chwili otwarcia spadku, natomiast wartość według cen aktualnych na czas działu, chyba że szczególne okoliczności uzasadniają inne rozliczenia.

Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych potwierdza, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu jest prawem zbywalnym, przechodzi na spadkobierców i podlega egzekucji. Zgodnie z art. 17² ust. 4 tej ustawy umowa zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Przy wygaśnięciu takiego prawa art. 17¹¹ ustawy odwołuje się do wartości rynkowej lokalu, co ma znaczenie pomocnicze przy rozumieniu, jak ustala się ekonomiczną wartość tego prawa.

Dział spadku po stwierdzeniu nabycia spadku

Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia określa, kto i w jakich udziałach dziedziczy. Nie dzieli jednak konkretnych składników majątku. Jeżeli spadkobierców jest kilku, do zakończenia sprawy potrzebny jest jeszcze dział spadku, chyba że spadkobiercy chcą pozostawić majątek we wspólności.

Dział spadku może nastąpić umownie, jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, albo sądownie, gdy choć jedna osoba żąda działu albo nie ma porozumienia. W sprawie, w której są sporne koszty pogrzebu, wartość lokalu albo sposób spłaty pozostałych spadkobierców, sądowy dział spadku często jest najbezpieczniejszym sposobem rozstrzygnięcia wszystkich kwestii jednocześnie.

Przekazanie udziału w spadku jednej osobie

Jeżeli jeden ze spadkobierców chce, aby jego część przypadła mamie, nie należy mylić kilku instytucji: odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia i zbycia udziału spadkowego. Po śmierci spadkodawcy najczęściej właściwe są dwa rozwiązania: odpowiednie ukształtowanie działu spadku albo notarialna umowa zbycia udziału w spadku.

W dziale spadku uczestnicy mogą uzgodnić, że określony składnik majątku albo większa część majątku przypadnie jednej osobie, z obowiązkiem spłat albo bez spłat, jeżeli strony tak postanowią. Jeżeli wszyscy są zgodni, można to zrobić u notariusza, a przy braku zgody w sądzie. Trzeba jednak uwzględnić formę wymaganą dla składników majątku, w szczególności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu.

Drugą możliwością jest zbycie udziału w spadku. Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć spadek w całości lub w części; to samo dotyczy udziału spadkowego. Może to być na przykład sprzedaż albo darowizna udziału w spadku. Umowa zobowiązująca do zbycia spadku oraz umowa przenosząca spadek zawierana w wykonaniu wcześniejszego zobowiązania wymagają formy aktu notarialnego.

Taka umowa jest możliwa dopiero po przyjęciu spadku. W praktyce warto poczekać na prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, bo dokument ten pozwala prawidłowo określić zbywcę, nabywcę i udział. Po zbyciu udziału nabywca wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy w zakresie wynikającym z umowy.

Zrzeczenie się dziedziczenia to coś innego. Jest to umowa zawierana z przyszłym spadkodawcą jeszcze za jego życia i w formie aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy nie służy do „przekazania” już nabytego udziału innej osobie. Odrzucenie spadku również może być niekorzystne, bo przy dziedziczeniu ustawowym często powoduje wejście do dziedziczenia dalszych zstępnych osoby odrzucającej. Jeżeli celem jest przekazanie już odziedziczonego udziału mamie, zwykle bezpieczniejsza jest umowa zbycia udziału w spadku albo dział spadku.

Skutki podatkowe i praktyczne dokumenty

Przekazanie udziału w spadku może mieć skutki podatkowe, zależnie od tego, czy strony wybiorą sprzedaż, darowiznę, nieodpłatny dział spadku czy dział ze spłatami. Znaczenie ma także stopień pokrewieństwa między stronami oraz wartość przekazywanego udziału. Dlatego przy notarialnej umowie warto wcześniej ustalić, czy pojawi się podatek od spadków i darowizn, podatek od czynności cywilnoprawnych albo obowiązek zgłoszenia do urzędu skarbowego.

Do uporządkowania sprawy warto przygotować: postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty ze spółdzielni dotyczące lokalu, rachunki za pogrzeb i nagrobek, informację o środkach na rachunkach bankowych zmarłej, wycenę lokalu lub dane porównawcze oraz propozycję podziału majątku i rozliczenia kosztów.

FAQ

Podsumowanie

Koszty pogrzebu, a także rozsądne i rzeczywiście poniesione koszty nagrobka, mogą zostać rozliczone jako długi spadkowe. Osoba, która je poniosła, powinna zgromadzić rachunki i zgłosić żądanie rozliczenia w dziale spadku albo w odrębnym rozliczeniu z pozostałymi spadkobiercami. Trzeba jednak uwzględnić kwoty już zwrócone, na przykład przez bank z rachunku zmarłego.

Wartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu można ustalić ugodowo, a przy sporze zrobi to sąd z pomocą biegłego. Jeżeli jeden ze spadkobierców chce przekazać swój udział mamie, najczęściej należy rozważyć dział spadku albo notarialne zbycie udziału spadkowego, a nie odrzucenie spadku czy zrzeczenie się dziedziczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939
4. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych - Dz.U. 2001 nr 4 poz. 27
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1988 r., sygn. akt III CZP 86/88
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 1998 r., sygn. akt II CKN 852/97
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt I ACa 868/12
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 maja 2014 r., sygn. akt I ACa 78/14