Jak odejść ze spółki z o.o. i pozbyć się udziałów?

Czy wspólnik spółki z o.o. odpowiada za długi spółki?

Podstawowa zasada jest korzystna dla wspólnika: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest odrębną osobą prawną i sama odpowiada za swoje zobowiązania. Wynika to z art. 12 § 1 oraz art. 151 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych. Najważniejsze dla wspólnika jest jednak art. 151 § 4 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki.

Oznacza to, że samo posiadanie 50% udziałów nie powoduje odpowiedzialności za faktury, kredyty, leasingi, podatki czy inne zobowiązania spółki. Ryzyko wspólnika polega zasadniczo na tym, że może utracić wartość wniesionego wkładu i posiadanych udziałów. Inaczej będzie jednak wtedy, gdy wspólnik podpisał dodatkowe dokumenty, np. poręczenie cywilne, poręczenie wekslowe, weksel własny, gwarancję albo przystąpił do długu.

W praktyce trzeba więc oddzielić dwie kwestie: odpowiedzialność jako wspólnika oraz odpowiedzialność jako osoby, która prywatnie zabezpieczyła dług spółki. Sprzedaż udziałów może zakończyć udział kapitałowy w spółce, ale nie usuwa automatycznie osobistych zabezpieczeń udzielonych wierzycielom.

Odpowiedzialność zarządu, gdy spółka staje się niewypłacalna

Jeżeli spółka z o.o. nie spłaca zobowiązań, wierzyciel w pierwszej kolejności kieruje roszczenia do spółki i jej majątku. Dopiero gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą odpowiadać solidarnie za jej zobowiązania na podstawie art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli wspólnik nie jest członkiem zarządu, art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych co do zasady go nie obejmuje. Odpowiedzialność z tego przepisu dotyczy członków zarządu, a nie udziałowców jako takich. Wspólnik powinien jednak uważać, jeżeli faktycznie działał jako pełnomocnik, prokurent, osoba podpisująca dokumenty zabezpieczające albo składał oświadczenia wobec wierzycieli we własnym imieniu.

Członek zarządu może bronić się przed odpowiedzialnością na podstawie art. 299 § 2 Kodeksu spółek handlowych, jeżeli wykaże jedną z przesłanek zwalniających, m.in. że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości, wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy. Termin na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości wynosi 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, co wynika z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe.

Jak wyjść ze spółki z o.o. i pozbyć się udziałów?

W spółce z o.o. nie ma prostego wypowiedzenia udziału podobnego do wypowiedzenia umowy spółki osobowej. Udziałowiec może natomiast rozporządzić udziałami, o ile pozwalają na to przepisy i umowa spółki. Najczęściej stosowane rozwiązanie to sprzedaż udziałów innemu wspólnikowi albo osobie trzeciej.

Zbycie udziału, części udziału lub ułamkowej części udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Jeżeli spółka została założona przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie teleinformatycznym S24, zbycie udziałów może być dokonane także przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w tym systemie, zgodnie z art. 180 § 2 Kodeksu spółek handlowych, przy użyciu właściwego podpisu elektronicznego.

Przed podpisaniem umowy trzeba sprawdzić umowę spółki. Art. 182 § 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala uzależnić zbycie udziału od zgody spółki albo ograniczyć zbycie w inny sposób, np. przez prawo pierwszeństwa pozostałych wspólników. Jeżeli umowa spółki wymaga zgody, a nie określa szczegółowej procedury, stosuje się art. 182 § 3-5 Kodeksu spółek handlowych. W takim wypadku zgody udziela zarząd w formie pisemnej, a w razie odmowy wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów, jeżeli istnieją ważne powody.

Po zawarciu umowy sprzedaży trzeba zawiadomić spółkę o przejściu udziałów i przedstawić dowód zbycia. Dopiero od chwili zawiadomienia spółki wraz z dowodem przejścia udziałów zbycie jest skuteczne wobec spółki, co wynika z art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Zarząd powinien następnie wpisać zmianę do księgi udziałów prowadzonej na podstawie art. 188 § 1 Kodeksu spółek handlowych oraz złożyć aktualną listę wspólników do sądu rejestrowego zgodnie z art. 188 § 3 Kodeksu spółek handlowych.

Najczęstsze sposoby zakończenia udziału w spółce

Co zrobić, gdy drugi wspólnik lub zarząd blokuje sprzedaż udziałów?

Jeżeli umowa spółki uzależnia sprzedaż udziałów od zgody spółki, a zarząd odmawia zgody bez racjonalnych podstaw, wspólnik może skorzystać z procedury z art. 182 § 3-5 Kodeksu spółek handlowych. Sąd rejestrowy może zezwolić na zbycie udziałów, jeżeli istnieją ważne powody. W praktyce znaczenie mają m.in. trwały konflikt wspólników, brak realnej możliwości dalszej współpracy, blokowanie decyzji spółki albo działania zarządu narażające spółkę na szkodę.

Przy układzie 50% do 50% istotny jest również paraliż decyzyjny. Wspólnik posiadający 50% kapitału zakładowego może zażądać zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników na podstawie art. 236 § 1 Kodeksu spółek handlowych, ponieważ przepis wymaga co najmniej jednej dziesiątej kapitału zakładowego, chyba że umowa spółki przyznaje to uprawnienie także wspólnikom reprezentującym mniejszą część kapitału. Na zgromadzeniu można podjąć próbę odwołania członka zarządu, oceny sytuacji finansowej, zmiany sposobu reprezentacji albo podjęcia uchwał naprawczych.

Członek zarządu może być w każdym czasie odwołany uchwałą wspólników zgodnie z art. 203 § 1 Kodeksu spółek handlowych, chyba że umowa spółki wprowadza szczególne zasady. Przy równym podziale udziałów 50% do 50% podjęcie uchwały może być jednak niemożliwe, jeżeli drugi wspólnik głosuje przeciwko albo umowa spółki przewiduje wymóg większości, której nie da się osiągnąć.

Poręczenie wekslowe a sprzedaż udziałów

Największe ryzyko w opisanej sytuacji nie wynika z samego posiadania udziałów, lecz z podpisanych weksli. Jeżeli wspólnik podpisał weksel jako poręczyciel wekslowy, czyli avalista, zastosowanie mają art. 30-32 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe. Zgodnie z art. 30 Prawa wekslowego zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem wekslowym, a art. 32 Prawa wekslowego stanowi, że poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak osoba, za którą poręczył.

Sprzedaż udziałów nie powoduje automatycznego wygaśnięcia poręczenia wekslowego. Wierzyciel, który ma ważny weksel i skuteczne poręczenie, może dochodzić zapłaty od poręczyciela zgodnie z treścią weksla. Dlatego przed wyjściem ze spółki warto podjąć negocjacje z wierzycielami, aby uzyskać pisemne zwolnienie z poręczenia, zwrot weksla, zniszczenie weksla przy odpowiednim pokwitowaniu albo zastąpienie zabezpieczenia innym zabezpieczeniem zaakceptowanym przez wierzyciela.

Jeżeli weksel był wekslem in blanco, trzeba odszukać deklarację wekslową. Deklaracja wekslowa określa zasady uzupełnienia weksla, np. maksymalną kwotę, termin, rodzaj zabezpieczonego długu i warunki wypełnienia weksla. Obrona poręczyciela zależy od treści weksla, deklaracji wekslowej, sposobu uzupełnienia dokumentu oraz tego, czy weksel trafił do pierwotnego wierzyciela, czy do kolejnego posiadacza. Ta część sprawy zawsze wymaga analizy konkretnych dokumentów.

Czy można odzyskać kontrolę nad spółką przed sprzedażą udziałów?

Wspólnik spółki z o.o. ma prawo kontroli na podstawie art. 212 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla swojego użytku oraz żądać wyjaśnień od zarządu. Umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć indywidualną kontrolę wspólnika tylko wtedy, gdy ustanowiono radę nadzorczą lub komisję rewizyjną, co wynika z art. 213 § 3 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli zarząd odmawia wyjaśnień albo nie udostępnia dokumentów, należy działać pisemnie i dokumentować odmowy. Przy podejrzeniu działania na szkodę spółki znaczenie mogą mieć także roszczenia odszkodowawcze wobec członka zarządu na podstawie art. 293 § 1 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem albo postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy.

Skutki podatkowe i formalne sprzedaży udziałów

Sprzedaż udziałów może powodować obowiązek zapłaty podatku dochodowego od dochodu z odpłatnego zbycia udziałów. Zgodnie z art. 30b ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych dochód z odpłatnego zbycia udziałów jest opodatkowany stawką 19%. Rozliczenia dokonuje się co do zasady w zeznaniu PIT-38 po zakończeniu roku podatkowego.

Przy sprzedaży udziałów pojawia się także podatek od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych podatkowi podlega umowa sprzedaży praw majątkowych, a udziały w spółce z o.o. są prawami majątkowymi. Stawka podatku wynosi 1% na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. b tej ustawy. Obowiązek podatkowy przy umowie sprzedaży ciąży na kupującym zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

FAQ

Czy mogę po prostu zrezygnować z bycia wspólnikiem spółki z o.o.?

Nie w taki sposób jak z funkcji w zarządzie. Udział w spółce z o.o. trzeba przenieść na inną osobę, umorzyć albo w szczególnych sytuacjach doprowadzić do rozwiązania spółki. Podstawowe formy to sprzedaż udziałów zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych albo umorzenie udziałów na podstawie art. 199 Kodeksu spółek handlowych.

Czy sprzedaż udziałów zwalnia mnie z długów spółki?

Jako wspólnik co do zasady nie odpowiadasz za długi spółki na podstawie art. 151 § 4 Kodeksu spółek handlowych. Sprzedaż udziałów nie zwalnia jednak automatycznie z poręczeń, weksli, gwarancji lub innych osobistych zabezpieczeń podpisanych na rzecz wierzycieli.

Czy drugi wspólnik musi kupić moje udziały?

Nie. Kodeks spółek handlowych nie nakłada na drugiego wspólnika ogólnego obowiązku odkupu udziałów. Taki obowiązek może wynikać tylko z umowy spółki, osobnego porozumienia albo szczególnych rozstrzygnięć w konkretnym sporze.

Co zrobić, jeśli umowa spółki wymaga zgody na sprzedaż udziałów?

Trzeba złożyć wniosek o zgodę zgodnie z umową spółki. Jeżeli umowa nie określa procedury, zastosowanie ma art. 182 § 3-5 Kodeksu spółek handlowych. W razie odmowy wspólnik może wystąpić do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów, jeżeli istnieją ważne powody.

Czy poręczyciel wekslowy może uniknąć zapłaty po upadłości spółki?

Nie można tego przesądzić bez analizy dokumentów. Co do zasady art. 32 Prawa wekslowego przewiduje, że poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak osoba, za którą poręczył. Możliwe zarzuty mogą dotyczyć np. wad formalnych weksla, przekroczenia deklaracji wekslowej albo nieprawidłowego uzupełnienia weksla in blanco.

Podsumowanie

Najbezpieczniejsza ścieżka wyjścia ze spółki z o.o. zaczyna się od analizy umowy spółki, księgi udziałów, dokumentów zadłużenia i podpisanych zabezpieczeń. Jeżeli umowa spółki nie blokuje transakcji, zwykle najprostsza jest sprzedaż udziałów w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Przy konflikcie 50% do 50% trzeba dodatkowo rozważyć działania korporacyjne, wniosek do sądu rejestrowego o zgodę na zbycie udziałów albo w skrajnych przypadkach pozew o rozwiązanie spółki.

Najważniejsze jest to, że sprzedaż udziałów nie rozwiązuje problemu weksli i poręczeń. Jeżeli wspólnik podpisał weksel jako poręczyciel, powinien przed sprzedażą udziałów próbować uzyskać pisemne zwolnienie z zabezpieczenia albo zwrot weksla. Bez tego ryzyko odpowiedzialności wobec wierzyciela może pozostać mimo całkowitego wyjścia ze spółki.

Źródła

• Art. 12 § 1, art. 151 § 1 i § 4, art. 180 § 1-2, art. 182 § 1 i § 3-5, art. 187 § 1, art. 188 § 1 i § 3, art. 199 § 1-3, art. 203 § 1, art. 212 § 1, art. 213 § 3, art. 236 § 1, art. 271 pkt 1, art. 293 § 1 oraz art. 299 § 1-2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
• Art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe.
• Art. 30-32 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe.
• Art. 30b ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 4 pkt 1 oraz art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.