Udziały w spółce z o.o. po śmierci wspólnika – podział i przekazanie dzieciom

Co trzeba sprawdzić na początku

W opisanej sytuacji nie wystarczy samo ustalenie, kto dziedziczy po zmarłym wspólniku. Najpierw trzeba zbadać treść umowy spółki z o.o., ponieważ to ona może ograniczać albo wyłączać wstąpienie spadkobierców do spółki. Wynika to wprost z art. 183 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.). Jeżeli umowa spółki wyłącza lub ogranicza wstąpienie spadkobierców, musi jednocześnie określać warunki spłaty spadkobierców niewstępujących do spółki, w przeciwnym razie takie ograniczenie albo wyłączenie jest bezskuteczne.

Dlatego pierwszy praktyczny krok to analiza umowy spółki: czy przewiduje wejście spadkobierców do spółki, czy wymaga wskazania jednego wspólnego przedstawiciela, czy też przewiduje spłatę zamiast wejścia do grona wspólników.

Czy spadkobiercy od razu stają się wspólnikami

Nie w każdym sensie „od razu”. Z chwilą śmierci spadkodawcy następuje otwarcie spadku, a spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa – art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jednak w relacji ze spółką do wykonywania praw z udziałów konieczne jest wykazanie przejścia praw odpowiednim dokumentem.

Zgodnie z art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych przejście udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz ustanowienie na nim ograniczonego prawa rzeczowego jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy spółka otrzyma od jednej z zainteresowanych stron zawiadomienie o tym wraz z dowodem dokonania czynności. W sprawach spadkowych takim dowodem jest najczęściej prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza i zarejestrowany w Rejestrze Spadkowym.

Znaczenie tego wymogu potwierdza orzecznictwo. W postanowieniu Sądu Najwyższego z 8 listopada 2018 r., sygn. II CSK 601/17, wyjaśniono, że do wykonywania praw udziałowych wobec spółki konieczne jest uprzednie wykazanie następstwa prawnego po zmarłym wspólniku.

Jak wspólność majątkowa wpływa na udziały

Jeżeli udziały zostały objęte lub nabyte w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej za środki z majątku wspólnego, to co do zasady prawo majątkowe związane z udziałami należy do majątku wspólnego małżonków. Podstawą jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jednocześnie w praktyce korporacyjnej wspólnikiem ujawnionym wobec spółki pozostaje ten małżonek, który udziały objął lub nabył. Nie zmienia to jednak rozliczeń majątkowych między małżonkami i wpływu wspólności majątkowej na spadek. Potwierdza to uchwała Sądu Najwyższego z 7 lipca 2016 r., sygn. III CZP 32/16, zgodnie z którą udział w spółce z o.o. objęty przez jednego z małżonków w zamian za wkład pochodzący z majątku wspólnego wchodzi do tego majątku.

W typowym układzie, gdy nie było intercyzy i nie doszło wcześniej do podziału majątku wspólnego, przyjmuje się, że żyjący małżonek ma udział w majątku wspólnym wynoszący 1/2, co wynika z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To oznacza, że do spadku po zmarłym co do zasady wchodzi tylko ta część prawa, która odpowiada jego udziałowi w majątku wspólnym.

Jeżeli więc 247 udziałów należało do majątku wspólnego małżonków, trzeba odróżnić:

• część należącą do żyjącej małżonki z tytułu jej udziału w majątku wspólnym,
• część należącą do zmarłego, która podlega dziedziczeniu.

Trzeba jednak zaznaczyć, że dokładny sposób „rozpisania” udziałów na osoby i procenty zależy od treści umowy spółki, konstrukcji udziałów w tej spółce, ich podzielności oraz od tego, czy możliwe jest posiadanie ułamkowej części udziału. W spółce z o.o. jeden wspólnik może mieć więcej niż jeden udział, jeżeli umowa spółki tak stanowi, a minimalna wartość nominalna udziału to 50 zł – art. 152, art. 153 § 1 oraz art. 154 § 2 Kodeksu spółek handlowych.

Jak podzielić odziedziczone udziały po śmierci męża

Jeżeli po zmarłym dziedziczy małżonek oraz dwoje dzieci i nie ma testamentu, zastosowanie ma art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Przy trzech spadkobiercach ustawowych w opisanym układzie każdy dziedziczy po 1/3 spadku.

Jeżeli zatem do spadku wchodzi tylko połowa praw do udziałów, to ta połowa dzieli się między małżonkę, syna i córkę po 1/3. W sensie ekonomicznym daje to najczęściej następujący efekt:

To jednak nie oznacza jeszcze, że taki sam układ automatycznie pojawi się w księdze udziałów w sposób „matematyczny”. Trzeba go dostosować do zasad obowiązujących w danej spółce oraz do liczby i wartości nominalnej udziałów.

Jakie dokumenty trzeba przygotować

Praktycznie kolejność działań powinna wyglądać tak:

1. sprawdzić umowę spółki pod kątem art. 183 § 1 Kodeksu spółek handlowych,
2. uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
3. jeżeli w skład sprawy wchodzi majątek wspólny małżonków – prawidłowo ustalić, jaka część udziałów należy do żyjącego małżonka poza spadkiem,
4. zawiadomić spółkę o przejściu praw z udziałów wraz z dokumentami, zgodnie z art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych,
5. następnie przeprowadzić dział spadku, a w razie potrzeby także darowiznę udziałów.

Jeżeli uprawnionych z jednego udziału jest kilka osób, zastosowanie ma art. 184 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem współuprawnieni z udziału lub udziałów wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. To ważne zwłaszcza wtedy, gdy do czasu działu spadku udziały pozostają wspólne dla kilku spadkobierców.

Czy można przekazać wszystkie swoje prawa dzieciom

Co do zasady tak, ale trzeba rozdzielić dwa źródła nabycia praw.

Pierwsza część to udział nabyty przez małżonkę w drodze dziedziczenia po zmarłym. Tę część można uregulować w drodze umownego działu spadku między spadkobiercami. Podstawą jest art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli do spadku wchodzi przedsiębiorstwo albo prawa, dla których obrót wymaga szczególnej formy, w praktyce bezpiecznym rozwiązaniem jest forma aktu notarialnego. W dziale spadku można ustalić, że prawa do udziałów przypadną dzieciom, a małżonka nie otrzyma spłaty albo otrzyma ją w innej formie, jeżeli wszyscy spadkobiercy się na to zgodzą.

Druga część to prawa należące już do małżonki z tytułu jej udziału w majątku wspólnym. Tę część można przenieść na dzieci przez umowę darowizny. Jeżeli chodzi o darowiznę udziałów, trzeba dodatkowo pamiętać o wymaganiach korporacyjnych wynikających z umowy spółki oraz o zawiadomieniu spółki zgodnie z art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

W opisanym przez Panią celu, czyli aby ostatecznie dzieci miały po 50%, często stosuje się właśnie kombinację: dział spadku + darowizna. Szczegółowe proporcje trzeba jednak policzyć na konkretnych udziałach i sprawdzić, czy umowa spółki dopuszcza taki techniczny podział.

Podatek od spadku i darowizny

Jeżeli nabycie następuje między najbliższymi członkami rodziny, zwykle możliwe jest pełne zwolnienie z podatku od spadków i darowizn. Podstawą jest art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Zwolnienie obejmuje m.in. małżonka oraz zstępnych, czyli dzieci.

Warunkiem zwolnienia jest co do zasady zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego – na formularzu SD-Z2, zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 tej ustawy. Przy dziedziczeniu termin ten liczy się zasadniczo od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia – art. 4a ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 4 ustawy.

Przy darowiźnie termin 6 miesięcy liczy się od dnia powstania obowiązku podatkowego określonego w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Jeżeli darowizna udziałów jest dokonywana w formie aktu notarialnego, notariusz co do zasady sam przekazuje wymagane informacje podatkowe, ale przy planowaniu czynności warto to każdorazowo potwierdzić u notariusza prowadzącego sprawę.

Samo stwierdzenie, że „nieodpłatny dział spadku nie podlega podatkowi”, wymaga doprecyzowania do konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli dział spadku następuje między spadkobiercami i mieści się w ich udziałach spadkowych, zwykle nie powoduje dodatkowego obciążenia w podatku od spadków i darowizn. Gdy jednak jeden ze spadkobierców otrzymuje ponad swój udział bez spłat lub dopłat, skutki podatkowe trzeba ocenić indywidualnie.

Na co uważać przy przekazywaniu udziałów dzieciom

W praktyce najczęściej pojawiają się cztery problemy:

• ograniczenia z umowy spółki – np. wymóg zgody zarządu lub zgromadzenia wspólników na zbycie udziałów,
• wspólność praw z udziału – do czasu działu spadku współuprawnieni mogą potrzebować wspólnego przedstawiciela na podstawie art. 184 § 1 Kodeksu spółek handlowych,
• techniczna podzielność udziałów – trzeba ustalić liczbę udziałów, ich wartość nominalną i możliwość podziału zgodnie z umową spółki,
• prawidłowe zgłoszenie do spółki – bez zawiadomienia i dokumentów spółka może nie uznać wykonywania praw przez nowych uprawnionych.

W niektórych sytuacjach korzystniejsze będzie nie dzielenie praw „ułamkowo”, lecz przyznanie całych udziałów jednemu spadkobiercy z późniejszym rozliczeniem wewnętrznym. To zależy od konstrukcji kapitału zakładowego i zapisów umowy spółki.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty pokazujące, jak takie sprawy układa się w praktyce.

FAQ

Czy po śmierci męża mogę od razu przepisać udziały dzieciom?

Nie od razu. Najpierw trzeba uregulować sprawy spadkowe i wykazać wobec spółki przejście praw z udziałów dokumentami wymaganymi przez art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Dopiero potem można bezpiecznie przeprowadzić dział spadku i darowiznę.

Czy do spadku wchodzi całość udziałów, jeśli była wspólność majątkowa?

Najczęściej nie. Jeżeli udziały należały do majątku wspólnego, żyjący małżonek ma co do zasady własny udział w tym majątku na podstawie art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a do spadku wchodzi tylko część należąca do zmarłego.

Czy dzieci zapłacą podatek od przejętych udziałów?

W relacji rodzic–dzieci zwykle można skorzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale trzeba dopilnować terminu 6 miesięcy i właściwego zgłoszenia SD-Z2, jeżeli jest wymagane.

Czy spółka może nie zgodzić się na wejście spadkobierców?

Tak, jeżeli umowa spółki przewiduje ograniczenie albo wyłączenie wstąpienia spadkobierców zgodnie z art. 183 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Taka klauzula musi jednak jednocześnie określać warunki spłaty spadkobierców.

Czy jeden udział może należeć do kilku osób?

Tak. Wtedy współuprawnieni wykonują prawa przez wspólnego przedstawiciela, co wynika z art. 184 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

Wnioski praktyczne

W opisanym stanie faktycznym kierunek działania jest co do zasady prawidłowy: najpierw uporządkowanie dziedziczenia, potem zawiadomienie spółki, następnie dział spadku dotyczący części spadkowej i osobno darowizna udziałów należących do małżonki z tytułu wspólności majątkowej. Trzeba jednak wcześniej sprawdzić umowę spółki oraz techniczną możliwość takiego podziału udziałów.

Jeżeli celem jest to, aby dzieci ostatecznie miały po 50% udziałów, plan ten jest zwykle możliwy, ale wymaga poprawnego ułożenia czynności korporacyjnych, spadkowych i podatkowych. Przy spółkach rodzinnych warto też ocenić, czy lepsze będzie rozporządzenie udziałami od razu, czy etapowe uporządkowanie praw po zmarłym wspólniku.

Źródła

• art. 183 § 1, art. 184 § 1, art. 187 § 1, art. 152, art. 153 § 1, art. 154 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
• art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1037 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 31 § 1, art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 4a ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 4 i ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• uchwała Sądu Najwyższego z 7 lipca 2016 r., III CZP 32/16
• postanowienie Sądu Najwyższego z 8 listopada 2018 r., II CSK 601/17