Prawa do mieszkania własnościowego po rozwodzie bez podziału majątku

Co dzieje się z mieszkaniem po rozwodzie bez podziału majątku?

Jeżeli spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu zostało nabyte w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej i nie wchodziło do majątku osobistego jednego z małżonków, to co do zasady stanowiło składnik majątku wspólnego. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego wspólność ustawowa ustaje. Wynika to z art. 31 § 1 oraz art. 42 i art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że w sprawach nieunormowanych od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, oraz do jego podziału stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. W praktyce oznacza to, że do czasu umownego albo sądowego podziału majątku byli małżonkowie pozostają współuprawnieni do prawa do lokalu.

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jeżeli więc nie ma podstaw do ustalenia nierównych udziałów na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, należy przyjmować, że każdemu z byłych małżonków przysługuje udział po 1/2 w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu.

Kto płaci czynsz i opłaty do spółdzielni po rozwodzie?

Podstawowe znaczenie mają art. 4 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1¹ ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych. Art. 4 ust. 1 tej ustawy dotyczy członków spółdzielni, którym przysługują spółdzielcze prawa do lokali. Art. 4 ust. 1¹ tej ustawy obejmuje osoby niebędące członkami spółdzielni, którym przysługują spółdzielcze własnościowe prawa do lokali. Obie grupy mają obowiązek uczestniczyć w pokrywaniu kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości w częściach przypadających na ich lokale oraz kosztów eksploatacji i utrzymania nieruchomości stanowiących mienie spółdzielni.

Jeżeli więc byłym małżonkom nadal wspólnie przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, spółdzielnia może żądać zapłaty opłat od osób uprawnionych według zasad wynikających ze statutu i rozliczeń spółdzielni. Sam fakt wyjazdu za granicę albo niezamieszkiwania w lokalu nie powoduje automatycznie zwolnienia współuprawnionego z obowiązku ponoszenia kosztów utrzymania prawa do lokalu.

Art. 4 ust. 6 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych przewiduje też solidarną odpowiedzialność za opłaty osób pełnoletnich stale zamieszkujących w lokalu, z wyjątkiem pełnoletnich zstępnych pozostających na utrzymaniu, a także osób faktycznie korzystających z lokalu. Odpowiedzialność tych osób jest jednak związana z okresem stałego zamieszkiwania lub faktycznego korzystania z lokalu.

Czynsz, fundusz remontowy i media – jak odróżnić opłaty?

W praktyce trzeba oddzielić opłaty związane z samym utrzymaniem lokalu i nieruchomości od kosztów mediów zużywanych przez osobę faktycznie mieszkającą w lokalu. Poniższa tabela pokazuje typowe rozróżnienie.

Jeżeli umowy na prąd, gaz albo inne media są zawarte na nazwisko osoby, która nie mieszka w lokalu, dostawca może dochodzić zapłaty właśnie od niej jako strony umowy. Dla bezpieczeństwa warto rozważyć przepisanie umów na osobę faktycznie korzystającą z mieszkania albo ich wypowiedzenie z zachowaniem warunków umownych. Nie należy jednak robić tego w sposób, który narazi drugą osobę na nagłe odcięcie usług, jeżeli mogłoby to zostać ocenione jako działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy były małżonek może żądać rozliczenia opłat przy podziale majątku?

Tak, ale zakres takiego rozliczenia zależy od rodzaju kosztów i dowodów. W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także o wydatkach, nakładach i innych roszczeniach związanych z majątkiem wspólnym. Wynika to z art. 567 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Przepis ten obejmuje między innymi spory o to, kto i w jakim zakresie ponosił ciężary dotyczące składników majątku wspólnego po ustaniu wspólności.

Jeżeli była żona sama płaciła opłaty eksploatacyjne, fundusz remontowy lub inne koszty utrzymania wspólnego prawa do lokalu, może żądać ich rozliczenia przy podziale majątku albo w odrębnym procesie, zależnie od stanu sprawy. Z kolei były mąż może bronić się, wykazując, że część kosztów dotyczyła wyłącznie zużycia mediów przez osobę faktycznie mieszkającą w lokalu.

Ważne jest gromadzenie dowodów: potwierdzeń przelewów, zestawień ze spółdzielni, faktur za media, korespondencji z dostawcami oraz dokumentów potwierdzających okres faktycznego zamieszkiwania lub wyjazdu za granicę.

Czy osoba niewpuszczana do wspólnego mieszkania może żądać dopuszczenia do korzystania?

Tak. Zgodnie z art. 206 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli. Przepis ten stosuje się odpowiednio do sytuacji współuprawnionych do spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu po ustaniu wspólności majątkowej.

Jeżeli jeden były małżonek faktycznie wyłącza drugiego z korzystania z lokalu, możliwe jest żądanie dopuszczenia do współposiadania. W określonych sytuacjach można też dochodzić wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy ponad udział. W orzecznictwie przyjmuje się, że współwłaściciel wyłączony z korzystania z rzeczy może dochodzić stosownego wynagrodzenia, jeżeli drugi współwłaściciel korzysta z rzeczy z naruszeniem art. 206 Kodeksu cywilnego; wskazuje na to między innymi uchwała Sądu Najwyższego z 13 marca 2008 r., sygn. akt III CZP 3/08.

Czy była żona może wymeldować byłego męża ze wspólnego mieszkania?

Była żona nie może samodzielnie wymeldować byłego męża. Może natomiast złożyć do właściwego organu gminy wniosek o wymeldowanie. Organ prowadzi wtedy postępowanie administracyjne i wydaje decyzję, jeżeli ustali przesłanki ustawowe.

Aktualnie obowiązuje ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, a nie dawna ustawa o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności obywatel polski, który opuszcza miejsce pobytu stałego albo czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu, ma obowiązek wymeldować się. Z kolei art. 35 ustawy o ewidencji ludności przewiduje, że organ gminy wydaje decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego albo czasowego i nie dopełniła obowiązku wymeldowania.

Przy wyjeździe za granicę znaczenie ma art. 36 ust. 1 i 2 ustawy o ewidencji ludności. Obywatel polski, który wyjeżdża z kraju z zamiarem stałego pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ma obowiązek zgłosić wyjazd. Obywatel polski wyjeżdżający za granicę bez zamiaru stałego pobytu na okres dłuższy niż 6 miesięcy zgłasza wyjazd oraz późniejszy powrót.

Najważniejsze jest jednak to, że wymeldowanie nie pozbawia prawa do lokalu. Meldunek potwierdza określony stan ewidencyjny, ale nie tworzy ani nie odbiera spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Jeżeli były małżonek ma udział w tym prawie, zachowuje go niezależnie od meldunku.

Czy była żona może sprzedać mieszkanie bez zgody byłego męża?

Sprzedaż całego spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu wymaga udziału wszystkich osób, którym to prawo przysługuje. Art. 17² ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych stanowi, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu jest zbywalne, przechodzi na spadkobierców i podlega egzekucji. Ten sam przepis wymaga, aby umowa zbycia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu była zawarta w formie aktu notarialnego.

Jeżeli prawo przysługuje obojgu byłym małżonkom, notariusz powinien ustalić krąg uprawnionych na podstawie dokumentów ze spółdzielni oraz ewentualnej księgi wieczystej. Była żona nie powinna więc skutecznie sprzedać całego prawa do lokalu bez udziału byłego męża, jeżeli z dokumentów wynika wspólne uprawnienie.

Inaczej wygląda sprzedaż udziału. Art. 17² ust. 6 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych przewiduje, że przedmiotem zbycia może być ułamkowa część spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, a pozostałym współuprawnionym przysługuje prawo pierwokupu. Umowa zbycia ułamkowej części prawa zawarta bezwarunkowo albo bez zawiadomienia uprawnionych o zbyciu, albo z podaniem im do wiadomości istotnych postanowień umowy niezgodnie z rzeczywistością, jest nieważna.

Dodatkowo art. 1036 Kodeksu cywilnego, stosowany odpowiednio na podstawie art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ogranicza skutki rozporządzenia udziałem w przedmiocie należącym do majątku objętego wspólnością, jeżeli rozporządzenie naruszałoby uprawnienia drugiego współuprawnionego przy podziale majątku. Znaczenie tego przepisu zależy od konkretnego stanu faktycznego, zwłaszcza od tego, czego dana osoba domaga się w postępowaniu o podział majątku.

Jak doprowadzić do ostatecznego podziału mieszkania?

Byli małżonkowie mogą podzielić majątek umownie albo sądownie. Jeżeli w skład majątku wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowny podział wymagający przeniesienia tego prawa powinien zostać dokonany w formie aktu notarialnego, ponieważ art. 17² ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych wymaga aktu notarialnego dla zbycia tego prawa.

Jeżeli nie ma zgody, należy złożyć do sądu rejonowego wniosek o podział majątku wspólnego. Zgodnie z art. 566 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków, stosuje się inne reguły. W typowej sprawie po rozwodzie o mieszkaniu rozstrzyga sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym.

W postępowaniu można żądać między innymi przyznania prawa do lokalu jednemu z byłych małżonków ze spłatą drugiego, sprzedaży prawa i podziału ceny albo innego sposobu rozliczenia, jeżeli jest prawnie dopuszczalny i odpowiada okolicznościom sprawy. Można również zgłosić roszczenia o rozliczenie nakładów, wydatków, spłaconych opłat i ewentualnego korzystania z lokalu ponad udział.

FAQ

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 42, art. 43 § 1 i § 2 oraz art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 206, art. 1036 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 566 i art. 567 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 1¹, art. 4 ust. 6 oraz art. 17² ust. 1 i ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych.
• Art. 33 ust. 1, art. 35 oraz art. 36 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 13 marca 2008 r., sygn. akt III CZP 3/08.