Opieka nad niesamodzielnym rodzicem – jakie masz możliwości prawne?

Od czego zacząć, gdy opieka nad rodzicem przekracza Twoje możliwości

Jeżeli opieka nad ojcem lub matką stała się zbyt obciążająca fizycznie, psychicznie albo organizacyjnie, nie warto czekać do kryzysu. Najbezpieczniej jest jak najszybciej zgłosić sytuację do właściwego ośrodka pomocy społecznej: MOPS albo GOPS, właściwego dla miejsca zamieszkania rodzica.

Podstawą jest art. 17 ust. 1 pkt 11 oraz art. 50 ust. 1-6 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Z tych przepisów wynika, że gmina organizuje i świadczy usługi opiekuńcze, w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze, osobom samotnym albo takim, którym rodzina nie jest w stanie zapewnić potrzebnej pomocy.

W praktyce możesz złożyć wniosek o:

• zwykłe usługi opiekuńcze w domu,
• specjalistyczne usługi opiekuńcze, jeżeli potrzebny jest szczególny rodzaj wsparcia,
• pomoc w zorganizowaniu opieki całodobowej,
• skierowanie do domu pomocy społecznej, gdy opieka domowa nie wystarcza.

Wniosek może złożyć sam rodzic, jego pełnomocnik, opiekun faktyczny, a także inna osoba zainteresowana. Ośrodek przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy i wydaje decyzję administracyjną.

Jaką pomoc może przyznać MOPS lub GOPS

Najczęściej pierwszym i najmniej radykalnym rozwiązaniem są usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania. Zgodnie z art. 50 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej usługi te obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem.

Jeżeli rodzic mieszka sam albo faktycznie pozostaje bez wystarczającej pomocy, gmina może przyznać określoną liczbę godzin wsparcia tygodniowo. Odpłatność zależy od dochodu i zasad ustalonych uchwałą rady gminy. Sama usługa nie zawsze jest bezpłatna, ale często jest tańsza niż prywatna opieka.

Warto też pytać o:

• usługi sąsiedzkie, jeśli dana gmina je organizuje,
• dzienny dom pomocy,
• pobyt czasowy lub tzw. opiekę wytchnieniową, jeżeli jest realizowana w ramach programów samorządowych lub rządowych,
• pomoc pracownika socjalnego w skoordynowaniu dalszej opieki.

Zakres realnej pomocy zależy od lokalnych możliwości gminy i od konkretnego stanu zdrowia rodzica. Dlatego w piśmie warto dokładnie opisać, czego rodzic nie jest już w stanie zrobić samodzielnie oraz czego Ty nie możesz dalej wykonywać bez zagrożenia dla własnego zdrowia.

DPS, ZOL czy opieka domowa – co wybrać

Nie każda osoba leżąca powinna trafić do domu pomocy społecznej. Trzeba rozróżnić dwa podstawowe modele:

To rozróżnienie jest bardzo ważne. Jeżeli rodzic wymaga wzmożonej opieki medycznej, sama pomoc społeczna może nie być właściwą ścieżką. Wówczas warto rozmawiać z lekarzem POZ, szpitalem albo pielęgniarką długoterminową o skierowaniu do ZOL lub ZPO.

Kiedy możliwe jest skierowanie do domu pomocy społecznej

Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Jeżeli mimo spełnienia przesłanek organ odmawia skierowania lub umieszczenia w DPS, osobno omawiamy co można zrobić po odmowie umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Co do zasady potrzebna jest zgoda osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego – tak stanowi art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli więc rodzic zachowuje świadomość i potrafi podejmować decyzje, jego stanowisko ma znaczenie podstawowe.

Nie jest prawdą, że dorosłe dziecko może samodzielnie „oddać” rodzica do DPS tylko dlatego, że opieka stała się zbyt trudna. Bez podstawy ustawowej i bez właściwej procedury nie da się tego zrobić legalnie.

Jeżeli przewidywany czas oczekiwania w najbliższym odpowiednim DPS przekracza 3 miesiące, można na wniosek zainteresowanego kierować do innego domu tego samego typu, gdzie termin jest krótszy – art. 54 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej.

Skierowanie do DPS bez zgody – kiedy wchodzi w grę sąd

Jeżeli osoba bezwzględnie wymagająca pomocy albo jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na umieszczenie w DPS lub po umieszczeniu cofają zgodę, ośrodek pomocy społecznej albo dom pomocy społecznej mają obowiązek zawiadomić właściwy sąd, a jeżeli taka osoba nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – również prokuratora. Wynika to z art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

Dodatkowo, w sprawach związanych ze stanem psychicznym znaczenie ma ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 38 tej ustawy, do domu pomocy społecznej może być przyjęta osoba chora psychicznie albo osoba z niepełnosprawnością intelektualną, jeżeli nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób, a potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego.

Z kolei art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje, że jeżeli taka osoba lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie do DPS, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przyjęcie do DPS bez zgody.

Jeżeli osoba nie jest zdolna do wyrażenia zgody ze względu na stan psychiczny, o skierowaniu do DPS orzeka sąd opiekuńczy – art. 39 ust. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy musisz być opiekunem „za wszelką cenę”

Nie ma przepisu, który nakładałby na dorosłe dziecko obowiązek osobistego, stałego i ponad siły wykonywania całodobowej opieki pielęgnacyjnej nad rodzicem. Obowiązek alimentacyjny wobec rodziców wynika z art. 128 i art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale nie oznacza on automatycznie obowiązku osobistego świadczenia opieki 24 godziny na dobę.

W praktyce obowiązek wobec rodzica może być realizowany także przez organizowanie pomocy, współfinansowanie opieki albo podjęcie działań formalnych zmierzających do zabezpieczenia rodzica. Jeżeli Twoje zdrowie, wiek, praca albo inne obowiązki nie pozwalają Ci dalej wykonywać opieki samodzielnie, należy to jasno zakomunikować MOPS lub GOPS.

Jeżeli jesteś „opiekunem prawnym” w ścisłym sensie, czyli zostałeś ustanowiony przez sąd dla osoby ubezwłasnowolnionej, sytuacja jest bardziej formalna i ewentualne zwolnienie z funkcji wymaga rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego. Jeżeli natomiast używasz tego określenia potocznie, jako jedyna osoba pomagająca rodzicowi, to najczęściej chodzi o opiekę faktyczną, a nie o funkcję nadaną przez sąd.

Jak zabezpieczyć rodzica na wypadek Twojej choroby lub nagłej nieobecności

Najrozsądniej przygotować plan awaryjny z wyprzedzeniem. W praktyce warto:

• zgłosić sytuację rodzica do MOPS lub GOPS już teraz, a nie dopiero w chwili kryzysu,
• zebrać dokumentację medyczną, orzeczenia o niepełnosprawności, wypisy ze szpitala i listę leków,
• ustalić, czy rodzic ma pełnomocnictwa do spraw bankowych, urzędowych i medycznych tam, gdzie to dopuszczalne,
• ustalić, czy możliwe jest wsparcie innych członków rodziny, sąsiadów lub odpłatnej opieki choćby tymczasowo,
• sprawdzić, czy stan zdrowia uzasadnia wniosek o usługi opiekuńcze, ZOL, DPS albo pielęgniarską opiekę długoterminową domową.

Jeżeli rodzic jest świadomy i zdolny do podejmowania decyzji, warto też omówić z nim zawczasu, czy zgodziłby się na określone formy opieki, w tym ewentualny pobyt w placówce. Brak takiej rozmowy często powoduje największe trudności wtedy, gdy sytuacja nagle się pogarsza.

Kto płaci za DPS i dlaczego to ważne przy planowaniu

Zasady odpłatności za pobyt w DPS reguluje art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności płaci sam mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. Dalej opłatę mogą ponosić małżonek, zstępni przed wstępnymi, a dopiero w dalszej kolejności gmina, z której osoba została skierowana.

To, kto i w jakim zakresie rzeczywiście będzie zobowiązany do dopłaty, zależy od dochodów i od sytuacji rodzinnej. W praktyce gmina bada sytuację osób zobowiązanych. Nie w każdej sprawie dopłata członka rodziny będzie wyglądała tak samo, dlatego przed podjęciem decyzji o DPS warto przeanalizować także aspekt finansowy.

Co zrobić krok po kroku w Twojej sytuacji

W opisanym stanie faktycznym rozsądna kolejność działań zwykle wygląda tak:

1. Złóż do MOPS albo GOPS pisemny wniosek o pilne objęcie rodzica pomocą i opisz, że jesteś jedynym opiekunem oraz że dalsza opieka przekracza Twoje możliwości.
2. Dołącz podstawową dokumentację medyczną oraz informacje o tym, że rodzic jest osobą leżącą i wymaga pomocy przy wszystkich czynnościach dnia codziennego.
3. Poproś o ocenę, czy wystarczą usługi opiekuńcze w domu, czy też konieczne jest skierowanie do placówki całodobowej.
4. Równolegle skonsultuj z lekarzem prowadzącym, czy stan ojca bardziej uzasadnia ZOL/ZPO niż DPS.
5. Jeżeli rodzic nie zgadza się na placówkę albo nie jest zdolny do świadomego wyrażenia zgody, zgłoś to wyraźnie pracownikowi socjalnemu, aby uruchomić właściwy tryb postępowania.

Najgorszym rozwiązaniem jest pozostawienie sprawy bez formalnego zgłoszenia. Wtedy w razie Twojej hospitalizacji albo nagłego pogorszenia zdrowia rodzic zostaje bez zabezpieczenia, a instytucje zaczynają działać dopiero w trybie interwencyjnym.

FAQ

Czy mogę sam zdecydować o umieszczeniu rodzica w DPS?

Nie zawsze. Jeżeli rodzic jest zdolny do świadomego podjęcia decyzji, co do zasady potrzebna jest jego zgoda zgodnie z art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Bez zgody możliwe są tylko szczególne tryby ustawowe.

Czy MOPS może pomóc, jeśli jeszcze opiekuję się rodzicem w domu?

Tak. Właśnie wtedy warto zgłosić sprawę jak najwcześniej. Na podstawie art. 50 ustawy o pomocy społecznej gmina może przyznać usługi opiekuńcze jeszcze przed całkowitym załamaniem opieki domowej.

Kiedy zamiast DPS lepszy jest ZOL?

Gdy rodzic wymaga przede wszystkim stałej opieki pielęgnacyjnej i medycznej, a nie tylko wsparcia socjalno-bytowego. W takiej sytuacji trzeba rozważyć ścieżkę z art. 33a ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Czy jako jedyne dziecko muszę opiekować się rodzicem osobiście?

Nie ma ogólnego przepisu nakazującego osobistą całodobową opiekę ponad Twoje siły. Sytuację trzeba oceniać indywidualnie, ale obowiązki rodzinne można realizować także przez zorganizowanie i finansowanie właściwej pomocy.

Czy pobyt w DPS jest bezpłatny?

Zwykle nie. Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu do 70% swojego dochodu, a w dalszej kolejności mogą być badane możliwości finansowe rodziny i gminy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP
2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – ISAP
3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – ISAP
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP