Świadczenie wspierające a pielęgnacyjne dla opiekuna seniora

Jakie świadczenia obowiązują po zmianach od 2024 r.?

Od 1 stycznia 2024 r. obowiązuje ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Jednocześnie zmieniono ustawę z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Najważniejsze skutki są dwa:

1. uchylono specjalny zasiłek opiekuńczy – wynika to z art. 43 pkt 4 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, który uchylił art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych,
2. zmieniono zasady świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Obecnie świadczenie pielęgnacyjne przysługuje na nowych zasadach przede wszystkim osobom sprawującym opiekę nad osobą z niepełnosprawnością do ukończenia 18. roku życia. Wynika to z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Jeżeli więc chodzi o opiekę nad dziadkiem, rodzicem, pełnoletnim rodzeństwem albo dorosłym dzieckiem, co do zasady nie ma już możliwości uzyskania nowego świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących po 1 stycznia 2024 r.

Czy opiekun dorosłego seniora może dostać świadczenie pielęgnacyjne?

W typowej sytuacji – nie. Jeżeli osoba wymagająca opieki jest pełnoletnia, to po zmianach od 1 stycznia 2024 r. nowe świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje opiekunowi tylko z tego powodu, że rezygnuje z pracy albo ogranicza aktywność zawodową.

To właśnie dlatego w ośrodkach pomocy społecznej często pada informacja o przejściu na model wsparcia kierowanego do samej osoby z niepełnosprawnością, czyli na świadczenie wspierające.

W praktyce dawne określenia typu „I grupa inwalidzka” albo „II grupa inwalidzka” nie rozstrzygają dziś prawa do tych świadczeń. Dla nowych świadczeń znaczenie mają przede wszystkim:

• aktualne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo inne orzeczenie wskazane w ustawie,
• wiek osoby wymagającej opieki,
• w przypadku świadczenia wspierającego – decyzja ustalająca poziom potrzeby wsparcia w punktach.

Zobacz również: opieka nad niesamodzielnym rodzicem – jakie masz możliwości prawne?

Zasady przejściowe – kiedy nadal działają stare przepisy?

Jeżeli ktoś miał już przyznane świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy przed 1 stycznia 2024 r., może nadal korzystać z praw nabytych. Podstawą jest art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Zgodnie z art. 63 ust. 1 i 2 tej ustawy, w sprawach, w których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Osoby, którym przyznano te świadczenia na starych zasadach, zachowują je na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. – co do zasady do końca okresu, na który zostały przyznane. Osobnym, ale powiązanym problemem jest dorabianie do świadczenia pielęgnacyjnego na starych zasadach.

Istotne są też terminy przy nowym orzeczeniu. Jeżeli kończy się ważność dotychczasowego orzeczenia, trzeba pilnować terminów wskazanych w art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym, w szczególności:

• złożenia wniosku o nowe orzeczenie w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu upływu ważności poprzedniego orzeczenia,
• złożenia wniosku o dalsze świadczenie w terminie 3 miesięcy od dnia wydania nowego orzeczenia.

Jeżeli tych terminów się nie dopilnuje, można utracić możliwość kontynuowania świadczenia na starych zasadach.

Czym jest świadczenie wspierające i komu przysługuje?

Świadczenie wspierające to świadczenie dla samej osoby z niepełnosprawnością, a nie dla jej opiekuna. Wynika to wprost z art. 1 ust. 1 oraz art. 3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Przysługuje ono osobie, która:

• ukończyła 18 lat,
• ma decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia,
• uzyskała w tej decyzji liczbę punktów wymaganą przez ustawę.

Podstawę prawa do świadczenia stanowi art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym. Z przepisu tego wynika, że świadczenie wspierające przysługuje osobie z niepełnosprawnością od ukończenia 18. roku życia, jeżeli poziom potrzeby wsparcia został ustalony na poziomie od 70 do 100 punktów.

Świadczenie jest niezależne od dochodu. Ustawa nie wprowadza kryterium dochodowego dla tego świadczenia.

Jak ustala się poziom potrzeby wsparcia?

Najpierw trzeba uzyskać decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia. Postępowanie w tej sprawie prowadzi wojewódzki zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności. Zasady określają m.in. art. 6b1–6b3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz przepisy ustawy o świadczeniu wspierającym.

Dopiero po uzyskaniu tej decyzji składa się wniosek o świadczenie wspierające do ZUS.

W praktyce procedura wygląda tak:

1. osoba z niepełnosprawnością składa wniosek do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o wydanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia,
2. po uzyskaniu decyzji składa wniosek do ZUS o świadczenie wspierające,
3. ZUS wydaje decyzję i wypłaca świadczenie.

Jeżeli wniosek do ZUS zostanie złożony w terminie 3 miesięcy od dnia wydania decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia, prawo do świadczenia może zostać ustalone od miesiąca złożenia wniosku o wydanie tej decyzji. Tak wynika z art. 12 ust. 2 ustawy o świadczeniu wspierającym. W praktyce warto również ustalić, czy można odziedziczyć roszczenie za bezczynność w sprawie świadczenia wspierającego.

Ile wynosi świadczenie wspierające?

Wysokość świadczenia wspierającego jest powiązana z rentą socjalną i zależy od liczby punktów potrzeby wsparcia. Podstawę stanowi art. 5 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Kwota w złotych zmienia się wraz ze zmianą wysokości renty socjalnej, dlatego w praktyce trzeba sprawdzać aktualną stawkę obowiązującą w danym okresie.

Kiedy świadczenie wspierające nie przysługuje?

Najważniejsze wyłączenia zawiera art. 8 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Świadczenie wspierające nie przysługuje m.in., gdy osoba uprawniona:

• jest uprawniona za granicą do świadczenia o podobnym charakterze – art. 8 pkt 2 ustawy o świadczeniu wspierającym,
• ma za granicą inną osobę uprawnioną do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką – art. 8 pkt 3 ustawy o świadczeniu wspierającym,
• przebywa w domu pomocy społecznej, zakładzie opiekuńczo-leczniczym, zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym albo innej placówce zapewniającej całodobową opiekę, a pobyt jest finansowany ze środków publicznych przez więcej niż 5 dni w tygodniu – art. 8 pkt 1 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Trzeba też pamiętać o zasadzie kolizyjnej: jeżeli osobie wymagającej opieki zostanie przyznane świadczenie wspierające, może to wpływać na możliwość pobierania przez opiekuna świadczeń opiekuńczych na starych zasadach. Wynika to z art. 63 ust. 6 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Zobacz również: dopłata gminy do pobytu seniora w DPS lub domu opieki

Czy opiekun może liczyć na składki ZUS i ubezpieczenie zdrowotne?

Tak, ale nie jest to to samo co świadczenie pieniężne dla opiekuna.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym za osobę, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu potrzeby udzielania wsparcia osobie uprawnionej do świadczenia wspierającego, wspólnie z nią zamieszkuje i gospodaruje, ZUS opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz składkę zdrowotną.

Prawo to przysługuje tylko jednej osobie udzielającej wsparcia – art. 6 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym.

To rozwiązanie może być istotne dla opiekuna seniora, który rezygnuje z pracy, ale sam nie dostaje już świadczenia pielęgnacyjnego. Warunki trzeba jednak oceniać dokładnie w konkretnej sprawie, zwłaszcza w zakresie wspólnego zamieszkiwania, gospodarowania i niepodejmowania pracy.

Co to oznacza w praktyce przy opiece nad dziadkiem?

Jeżeli dziadek jest osobą dorosłą i dopiero teraz rodzina chce ubiegać się o świadczenie, to standardowo droga wygląda następująco:

1. sprawdzenie, jakie aktualne orzeczenie posiada dziadek,
2. złożenie wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności,
3. po uzyskaniu odpowiedniej liczby punktów – złożenie wniosku do ZUS o świadczenie wspierające,
4. równolegle ocena, czy opiekun spełnia warunki do objęcia składkami opłacanymi przez ZUS na podstawie art. 6 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Sama zmiana z „II grupy” na „I grupę” nie daje automatycznie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla opiekuna dorosłego seniora. Dziś kluczowe jest ustalenie poziomu potrzeby wsparcia, a nie wyłącznie nazwa grupy inwalidzkiej.

FAQ

Czy mogę dostać świadczenie pielęgnacyjne na dziadka po 2024 r.?

Co do zasady nie. Nowe świadczenie pielęgnacyjne po zmianie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczy opieki nad osobą z niepełnosprawnością do ukończenia 18. roku życia.

Kto składa wniosek o świadczenie wspierające?

Wniosek składa sama osoba z niepełnosprawnością albo jej przedstawiciel. Najpierw trzeba uzyskać decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia, a dopiero potem złożyć wniosek do ZUS.

Czy świadczenie wspierające zależy od dochodu?

Nie. Ustawa o świadczeniu wspierającym nie uzależnia prawa do tego świadczenia od kryterium dochodowego.

Czy pobyt w DPS wyklucza świadczenie wspierające?

Może wykluczać. Zgodnie z art. 8 pkt 1 ustawy o świadczeniu wspierającym świadczenie nie przysługuje m.in. przy pobycie całodobowym finansowanym ze środków publicznych przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

Czy opiekun może dostać jakiekolwiek wsparcie, jeśli nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne?

Tak, w określonych warunkach ZUS może opłacać za opiekuna składki emerytalne, rentowe i zdrowotną na podstawie art. 6 ustawy o świadczeniu wspierającym.

Podsumowanie

Jeżeli chodzi o opiekę nad dziadkiem lub innym dorosłym seniorem, po 1 stycznia 2024 r. zasadą nie jest już świadczenie pielęgnacyjne dla opiekuna, lecz świadczenie wspierające dla samej osoby z niepełnosprawnością. Wyjątkiem są sytuacje objęte prawami nabytymi i przepisami przejściowymi.

Dlatego w takiej sprawie warto najpierw ustalić, czy istnieje ciągłość wcześniejszych uprawnień, a jeśli nie – rozpocząć procedurę od wniosku o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym - Dz.U. 2023 poz. 1429
2. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - Dz.U. 2003 nr 228 poz. 2255
3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - Dz.U. 1997 nr 123 poz. 776
4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
5. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - Dz.U. 2004 nr 210 poz. 2135