Niepełnosprawny opiekun dziecka a świadczenie pielęgnacyjne

Czy opiekun dziecka może sam mieć orzeczenie o niepełnosprawności?

Tak. Aktualne brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje m.in. matce albo ojcu, innym osobom zobowiązanym alimentacyjnie, małżonkowi, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz określonym formom pieczy zastępczej, jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się wymaganym orzeczeniem. Przepis ten nie zawiera ogólnej zasady, że opiekun z własnym orzeczeniem o niepełnosprawności traci prawo do świadczenia.

Oznacza to, że samo posiadanie przez opiekuna orzeczenia o lekkim, umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza automatycznie o odmowie. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy osoba składająca wniosek spełnia warunki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

W praktyce największe wątpliwości pojawiają się przy znacznym stopniu niepełnosprawności opiekuna. Taki stopień niepełnosprawności może wskazywać, że sam opiekun wymaga pomocy innych osób, ale nie oznacza jeszcze z mocy prawa, że nie może sprawować opieki nad dzieckiem. Organ powinien ocenić konkretny stan faktyczny: zakres ograniczeń zdrowotnych opiekuna, sposób wykonywania codziennej opieki, potrzeby dziecka i dokumenty złożone w sprawie.

Jakie warunki musi spełniać dziecko?

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne na nowych zasadach dotyczy opieki nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia, która legitymuje się:

• orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo
• orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami, o których mowa w art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, czyli wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki albo pomocy innej osoby oraz konieczności stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji dziecka.

Jeżeli dziecko kończy 18 lat, nowe świadczenie pielęgnacyjne co do zasady nie jest już przyznawane na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przypadku osób dorosłych głównym instrumentem wsparcia jest obecnie świadczenie wspierające, uregulowane w ustawie z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.

Czy opiekun musi zrezygnować z pracy?

Nie na nowych zasadach. Po zmianach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uzależnia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opiekun może więc pracować i jednocześnie pobierać świadczenie, jeżeli spełnia pozostałe warunki ustawowe.

Inaczej może wyglądać sytuacja osób, które zachowały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach dotychczasowych na podstawie przepisów przejściowych, w szczególności art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. W takich sprawach trzeba ustalić, czy opiekun pobiera świadczenie według starych zasad, czy składa nowy wniosek według zasad obowiązujących od 2024 r.

Znaczny stopień niepełnosprawności opiekuna a prawo do świadczenia

W poprzednim stanie prawnym wątpliwości często dotyczyły sformułowania z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w dawnym brzmieniu, które odnosiło się do osób zobowiązanych alimentacyjnie i wyłączało osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności. Po zmianach od 1 stycznia 2024 r. aktualna konstrukcja świadczenia pielęgnacyjnego jest inna: świadczenie przysługuje na opiekę nad dzieckiem do ukończenia 18 lat, a przepis nie wprowadza generalnego zakazu przyznania go opiekunowi tylko dlatego, że sam ma znaczny stopień niepełnosprawności.

Nie oznacza to jednak, że orzeczenie opiekuna jest zawsze obojętne. Jeżeli z dokumentów lub wywiadu wynika, że opiekun nie jest w stanie realnie wykonywać czynności opiekuńczych, organ może badać, czy przesłanka sprawowania opieki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych rzeczywiście jest spełniona. Ocena zależy od konkretnej sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i organizacyjnej.

Jednocześnie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych ma znaczenie dla innych osób zobowiązanych alimentacyjnie, które nie są rodzicami dziecka. Przepis ten pozwala przyznać świadczenie takim osobom dopiero po spełnieniu dodatkowych warunków, m.in. gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni albo legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W praktyce znaczny stopień niepełnosprawności rodzica może więc otworzyć drogę do świadczenia dla innego członka rodziny, jeżeli to on faktycznie sprawuje opiekę.

Najważniejsze zasady w praktyce

Jak złożyć wniosek o świadczenie pielęgnacyjne?

Wniosek składa się w gminie właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej, najczęściej w urzędzie gminy, ośrodku pomocy społecznej albo centrum świadczeń. Można też korzystać z elektronicznych form składania wniosków, jeżeli dana gmina je obsługuje.

Do wniosku zwykle dołącza się przede wszystkim orzeczenie dziecka o niepełnosprawności albo o znacznym stopniu niepełnosprawności, dokumenty potwierdzające sytuację rodzinną oraz inne dokumenty wymagane przez organ w konkretnej sprawie. Jeżeli opiekun sam ma orzeczenie o niepełnosprawności, warto je przedstawić wraz z wyjaśnieniem, że mimo własnych ograniczeń faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

Jeżeli organ odmówi przyznania świadczenia, powinien wydać decyzję administracyjną. Od takiej decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji, co wynika z art. 127 § 1 i 2 oraz art. 129 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.

FAQ

Podsumowanie

Niepełnosprawność opiekuna dziecka nie przekreśla automatycznie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przy lekkim i umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zasadniczo nie ma podstaw, aby tylko z tego powodu odmówić świadczenia. Przy znacznym stopniu niepełnosprawności opiekuna sprawa wymaga dokładniejszej oceny, bo organ może badać, czy opiekun faktycznie jest w stanie wykonywać codzienną opiekę nad dzieckiem.

Najważniejsze jest więc ustalenie, czy dziecko spełnia warunki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy opiekun należy do kręgu osób uprawnionych i czy nie występują przesłanki wyłączające świadczenie, w tym związane ze świadczeniem wspierającym lub przepisami przejściowymi.

Źródła

1. Art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 3e i ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, tekst ustawy: art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
2. Art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 oraz art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
3. Art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, dotyczący przepisów przejściowych dla opiekunów pobierających świadczenia na dotychczasowych zasadach.
4. Art. 127 § 1 i 2 oraz art. 129 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.