Jak opiekun prawny może korzystać ze spadku osoby ubezwłasnowolnionej?

Zarząd majątkiem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej

Jeżeli osoba całkowicie ubezwłasnowolniona odziedziczyła pieniądze, środki te wchodzą do jej majątku. Opiekun prawny nie staje się właścicielem tych pieniędzy i nie może korzystać z nich według własnego uznania. Jego rolą jest zarządzanie majątkiem wyłącznie w interesie podopiecznego. Zbliżonym zagadnieniem jest opiekun prawny a zgoda na wyjazd osoby ubezwłasnowolnionej z DPS.

Przy planowaniu sytuacji podopiecznego na przyszłość warto również przeanalizować zabezpieczenie finansowe osoby ubezwłasnowolnionej na wypadek śmierci opiekunów.

Podstawę prawną stanowi art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, z uwzględnieniem przepisów szczególnych. Oznacza to, że do zarządu majątkiem takiej osoby stosuje się odpowiednio m.in. art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakłada na opiekuna obowiązek sprawowania pieczy nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką, oraz art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego.

W praktyce, gdy spadek został już stwierdzony, a pieniądze znajdują się na rachunku bankowym, bank zwykle pozwala na dysponowanie nimi tylko w granicach wynikających z dokumentów i postanowień sądu. Jeśli sąd wcześniej ograniczył sposób korzystania ze środków albo zażądał kontroli rachunku, opiekun musi działać zgodnie z tym rozstrzygnięciem.

Kiedy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?

Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między zwykłym zarządem a czynnościami przekraczającymi zwykły zarząd. Przepisy nie zawierają zamkniętego katalogu takich czynności, dlatego każdą sprawę ocenia się indywidualnie.

W przypadku opiekuna prawnego podstawowe znaczenie ma art. 156 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z przepisu tego wynika, że opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach dotyczących majątku podopiecznego. Dodatkowo odpowiednie zastosowanie ma także art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym przedstawiciel ustawowy nie może bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem.

Za czynności przekraczające zwykły zarząd najczęściej uznaje się te, które:

• dotyczą większych kwot,
• mogą trwale uszczuplić majątek podopiecznego,
• wiążą się z inwestowaniem, darowaniem, pożyczaniem albo przekazywaniem pieniędzy innym osobom,
• powodują istotne zmiany w sposobie korzystania z majątku.

Sama wypłata pieniędzy na bieżące potrzeby osoby ubezwłasnowolnionej nie zawsze będzie oceniana tak samo. Jeżeli są to regularne, uzasadnione wydatki na utrzymanie, leczenie, rehabilitację, opiekę czy opłaty mieszkaniowe, sąd często zgadza się na ich pokrywanie z majątku podopiecznego. Jeżeli jednak kwota jest wysoka albo wykracza poza zwykłe bieżące potrzeby, bezpiecznie jest najpierw uzyskać zgodę sądu.

Na co można przeznaczyć środki ze spadku?

Co do zasady pieniądze należące do osoby ubezwłasnowolnionej mogą być wydawane na jej potrzeby. Najczęściej chodzi o:

• koszty utrzymania, w tym czynsz, media, wyżywienie i odzież,
• leczenie, leki, rehabilitację i sprzęt medyczny,
• wynagrodzenie opiekunów lub koszty pobytu w placówce,
• dostosowanie mieszkania do stanu zdrowia podopiecznego,
• inne wydatki, które realnie służą jego dobru.

Nie wolno natomiast traktować pieniędzy podopiecznego jako wspólnej puli domowej ani przeznaczać ich na potrzeby innych członków rodziny. Jeśli np. rachunki są wspólne, trzeba umieć wykazać, jaka część wydatku dotyczy osoby ubezwłasnowolnionej.

Jeżeli majątek spadkowy obejmuje nie tylko gotówkę, ale także inne składniki, np. udział w spadku lub konieczność późniejszego podziału majątku, może być potrzebna dodatkowa zgoda sądu na dział spadku ubezwłasnowolnionego.

Jak uzyskać zgodę na wypłaty z rachunku?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o zezwolenie na korzystanie ze środków zgromadzonych na rachunku osoby ubezwłasnowolnionej. Właściwy będzie co do zasady sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich, sprawujący nadzór nad opieką.

Podstawą proceduralną jest art. 593 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym zezwolenia w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku osoby pozostającej pod opieką udziela sąd opiekuńczy. Wniosek rozpoznawany jest w postępowaniu nieprocesowym.

We wniosku warto jasno wskazać:

1. kto jest opiekunem prawnym i na podstawie jakiego orzeczenia,
2. jakie środki należą do podopiecznego i gdzie są zdeponowane,
3. na jakie cele mają być przeznaczane pieniądze,
4. jakiej kwoty dotyczy wniosek,
5. czy chodzi o jednorazową wypłatę, czy o zgodę na wypłaty cykliczne.

W praktyce bardzo dobre rezultaty daje wniosek nie o jednorazowe „odblokowanie” pieniędzy, lecz o zgodę na comiesięczne wypłaty do określonego limitu, przeznaczone na precyzyjnie opisane potrzeby podopiecznego. Sąd chętniej akceptuje rozwiązanie kontrolowalne i konkretne niż ogólną prośbę o pełny dostęp do rachunku.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Im lepiej udokumentowany wniosek, tym większa szansa na szybkie i pozytywne rozstrzygnięcie. Najczęściej warto dołączyć:

• odpis postanowienia o ubezwłasnowolnieniu oraz o ustanowieniu opiekuna,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• potwierdzenie, że środki znajdują się na rachunku bankowym,
• zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania podopiecznego,
• faktury, rachunki, zaświadczenia lekarskie, kosztorysy rehabilitacji lub opieki,
• uzasadnienie, dlaczego wskazana kwota jest potrzebna i proporcjonalna.

Jeżeli część wydatków wiąże się z pobytem w domu pomocy społecznej albo z rozliczaniem pieniędzy po zmarłym pensjonariuszu, pomocne może być także uporządkowanie kwestii takich jak dysponowanie środkami zmarłej.

Czy można wnioskować o stałą miesięczną kwotę?

Tak, i w wielu sprawach jest to rozwiązanie najpraktyczniejsze. Sąd może wyrazić zgodę na pobieranie co miesiąc określonej sumy z rachunku podopiecznego, np. na leczenie, rehabilitację, zakup leków, opłatę za pobyt w placówce albo bieżące utrzymanie.

W takim wniosku warto wskazać konkretną kwotę i rozpisać ją na kategorie wydatków. Przykładowo: 1800 zł na opiekę, 1200 zł na rehabilitację, 900 zł na leki i 1100 zł na opłaty mieszkaniowe. Pokazuje to sądowi, że wniosek jest realny i nie służy swobodnemu dysponowaniu majątkiem.

Trzeba jednak pamiętać, że wysokość dopuszczalnej wypłaty zależy od konkretnego stanu faktycznego: wysokości spadku, potrzeb zdrowotnych podopiecznego, innych jego dochodów oraz całokształtu sytuacji życiowej.

Czy opiekun musi rozliczać wydatki?

Tak. Obowiązek należytego zarządu majątkiem oznacza również konieczność wykazania, że środki zostały wydane zgodnie z interesem podopiecznego. Sąd opiekuńczy sprawuje nadzór nad opiekunem na podstawie art. 165 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a opiekun jest obowiązany m.in. składać sprawozdania dotyczące osoby pozostającej pod opieką oraz rachunki z zarządu jej majątkiem zgodnie z art. 166 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dlatego należy przechowywać:

• faktury i rachunki,
• potwierdzenia przelewów,
• umowy z opiekunami lub placówkami,
• dokumentację medyczną uzasadniającą wydatki.

Brak rozliczenia albo przeznaczenie pieniędzy na cele niezwiązane z podopiecznym może skutkować interwencją sądu opiekuńczego, obowiązkiem zwrotu środków, a nawet zmianą opiekuna.

Czy sam opiekun wystarczy do dostępu do rachunku bankowego?

Niekoniecznie. Z punktu widzenia banku znaczenie mają dokumenty określające zakres umocowania i ewentualne ograniczenia wynikające z postanowień sądu. Sam fakt bycia opiekunem prawnym nie zawsze oznacza możliwość swobodnego wypłacania środków, zwłaszcza jeśli chodzi o większe sumy ze spadku.

Jeżeli rachunek został objęty szczególnym nadzorem sądu, bank może żądać okazania odrębnego postanowienia zezwalającego na wypłatę. Jest to zgodne z ochronną funkcją opieki prawnej nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce sądy oceniają wnioski o korzystanie ze środków należących do osoby ubezwłasnowolnionej.

FAQ

Czy opiekun prawny może wypłacić pieniądze ze spadku bez zgody sądu?

Nie zawsze. Jeżeli chodzi o ważniejszą sprawę dotyczącą majątku albo czynność przekraczającą zwykły zarząd, potrzebne jest wcześniejsze zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy spadek należy do opiekuna, skoro to on zarządza pieniędzmi?

Nie. Spadek należy wyłącznie do osoby ubezwłasnowolnionej. Opiekun tylko zarządza majątkiem i musi działać w interesie podopiecznego.

Czy można uzyskać zgodę na comiesięczne wypłaty?

Tak. W praktyce to często najlepsze rozwiązanie. We wniosku trzeba wskazać konkretną kwotę, cel wydatków i uzasadnić, że środki są potrzebne na bieżące potrzeby osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy trzeba zbierać rachunki za wydatki?

Tak. Opiekun powinien móc wykazać, że pieniądze zostały przeznaczone na potrzeby podopiecznego. Wynika to z obowiązku składania rachunków z zarządu majątkiem na podstawie art. 166 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy bank może odmówić wypłaty mimo ustanowienia opiekuna prawnego?

Tak. Bank może wymagać dodatkowego postanowienia sądu zezwalającego na konkretną wypłatę albo na stałe korzystanie z rachunku, jeżeli wynika to z charakteru czynności lub z ograniczeń nałożonych przez sąd.

Podsumowanie

Jeżeli osoba całkowicie ubezwłasnowolniona odziedziczyła pieniądze, opiekun prawny może zabiegać o możliwość korzystania z tych środków, ale tylko na potrzeby podopiecznego i z poszanowaniem nadzoru sądu. Najbezpieczniej wystąpić do sądu opiekuńczego z dobrze udokumentowanym wnioskiem o zgodę na jednorazową wypłatę albo na cykliczne miesięczne wypłaty. To zwykle pozwala uniknąć problemów zarówno z bankiem, jak i z późniejszym rozliczeniem opieki.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296