Opiekun prawny a zgoda na wyjazd osoby ubezwłasnowolnionej z DPS

Kim jest opiekun prawny i jaki ma zakres decydowania?

Jeżeli syn został ubezwłasnowolniony całkowicie, to zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny osoba taka nie ma zdolności do czynności prawnych. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę na podstawie art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zakres obowiązków opiekuna określa przede wszystkim art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien wykonywać pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz reprezentować go. Oznacza to, że to opiekun co do zasady podejmuje decyzje dotyczące codziennego funkcjonowania podopiecznego, jego bezpieczeństwa, leczenia, pobytu i kontaktów organizowanych poza placówką – oczywiście z uwzględnieniem dobra tej osoby, a nie własnych preferencji.

Nie ma więc podstaw, aby inna osoba z rodziny samodzielnie decydowała o wyjazdach syna z DPS, jeżeli nie jest jego przedstawicielem ustawowym. Sama więź rodzinna nie daje uprawnienia do przełamywania decyzji opiekuna.

Zobacz również: opiekun prawny

Czy można odmówić matce zabierania syna z DPS?

Co do zasady – tak, jeżeli jako opiekun prawny uznaje Pan, że wyjazd poza DPS choćby na tydzień byłby sprzeczny z dobrem syna, zagrażałby jego zdrowiu, bezpieczeństwu albo stabilności leczenia i opieki. Taka decyzja powinna być oparta na konkretnych okolicznościach: stanie psychicznym syna, zaleceniach lekarzy, ocenie personelu DPS, przebiegu wcześniejszych kontaktów z matką, ryzyku destabilizacji terapii czy trudności w zapewnieniu odpowiedniej opieki poza placówką.

Podstawą jest tu właśnie obowiązek pieczy nad osobą podopiecznego z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Opiekun nie ma obowiązku wyrażać zgody na każdy kontakt poza DPS tylko dlatego, że domaga się tego bliski członek rodziny. Jeżeli istnieją realne obawy, odmowa może być prawidłowa.

W praktyce może Pan więc przekazać DPS-owi pisemne stanowisko, że nie wyraża Pan zgody na zabieranie syna poza placówkę, a zgadza się jedynie na odwiedziny na miejscu. Dobrze, aby takie pismo było rzeczowe i wskazywało powody związane z dobrem syna, a nie konfliktem rodzinnym.

Czy taka decyzja opiekuna jest ostateczna?

Nie zawsze. Trzeba pamiętać, że opiekun nie działa całkowicie samodzielnie, lecz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku pozostającego pod opieką.

Przepisy nie zawierają zamkniętego katalogu takich spraw. Dlatego ocena zależy od stanu faktycznego. Jednorazowy, krótki spacer lub zwykłe odwiedziny zwykle nie będą „ważniejszą sprawą”. Natomiast dłuższy wyjazd z placówki, zmiana miejsca pobytu, przekazanie stałej pieczy drugiemu rodzicowi albo rozwiązanie sprzeczne z oceną DPS i lekarzy może już uzasadniać zwrócenie się do sądu.

Jeżeli matka syna kwestionuje Pana decyzję i równolegle złożyła wniosek o zmianę opiekuna, spór może wymagać rozstrzygnięcia przez sąd rodzinny. Sam fakt złożenia przez nią wniosku nie odbiera Panu jednak obecnych uprawnień – do czasu zmiany postanowienia to Pan pozostaje opiekunem prawnym.

Kiedy warto wystąpić do sądu opiekuńczego?

Jeżeli sprawa jest konfliktowa albo istnieje ryzyko, że druga strona zarzuci Panu bezpodstawne ograniczanie kontaktów, najbezpieczniej złożyć wniosek do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie konkretnej kwestii, czyli np. czy matka może zabierać syna z DPS, na jakich zasadach i czy tylko pod określonymi warunkami.

Postępowanie opiekuńcze prowadzi sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich. Podstawą proceduralną jest art. 593 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy wydaje odpowiednie zarządzenia z urzędu albo na wniosek. W takim wniosku warto dołączyć:

• postanowienie o ustanowieniu Pana opiekunem,
• opis aktualnej sytuacji zdrowotnej syna,
• stanowisko DPS,
• ewentualne zaświadczenia lekarskie lub opinię psychiatry,
• informacje, dlaczego wyjazd poza DPS może być dla syna niekorzystny.

Jeżeli chodziłoby nie tylko o tygodniowy pobyt, ale o trwałe zabranie syna z DPS i zmianę jego miejsca pobytu, skierowanie sprawy do sądu jest szczególnie zasadne.

Zobacz również: obowiązki opiekuna

Czy matka może odzyskać opiekę prawną?

Tak, ale wyłącznie na mocy nowego postanowienia sądu. Jeżeli matka złożyła wniosek o zmianę osoby opiekuna, sąd będzie oceniał, czy zmiana służy dobru osoby ubezwłasnowolnionej. Znaczenie mogą mieć m.in. jej aktualny stan zdrowia, możliwość realnego sprawowania pieczy, relacja z synem, dotychczasowy sposób opieki oraz stanowisko placówki i lekarzy.

Do czasu prawomocnej zmiany opiekuna prawnego tylko Pan pozostaje uprawniony do reprezentowania syna. DPS powinien respektować Pana decyzje, o ile są zgodne z prawem i nie stoją w oczywistej sprzeczności z dobrem podopiecznego.

Czy DPS może żądać pisemnego oświadczenia?

Tak, w praktyce placówka może prosić o jasne pisemne stanowisko opiekuna prawnego, aby wiedzieć, komu i w jakim zakresie wolno odbierać mieszkańca z placówki. Nie jest to szczególna formalność wynikająca wprost z jednego przepisu, ale działanie organizacyjne służące bezpieczeństwu mieszkańca i zabezpieczeniu samego DPS.

W oświadczeniu warto wskazać:

• dane opiekuna prawnego i podopiecznego,
• podstawę umocowania – postanowienie sądu,
• że nie wyraża Pan zgody na zabieranie syna poza DPS przez matkę bez Pana każdorazowej zgody albo bez rozstrzygnięcia sądu,
• że dopuszcza Pan odwiedziny na terenie DPS na zasadach ustalonych przez placówkę.

Dobrze też zachować kopię pisma i potwierdzenie jego złożenia.

Granice decyzji opiekuna – czego nie wolno robić?

Opiekun nie może kierować się osobistym konfliktem z drugim rodzicem ani wykorzystywać funkcji do całkowitego, nieuzasadnionego odcinania podopiecznego od bliskich. W razie nadużyć sąd opiekuńczy może wydawać zarządzenia, zobowiązywać opiekuna do określonego działania, a nawet go odwołać. Podstawą odwołania opiekuna jest art. 169 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli opiekun nie wykonuje należycie swoich obowiązków.

Dlatego każda odmowa powinna być uzasadniona dobrem syna. Im lepiej będzie Pan w stanie to wykazać dokumentami i stanowiskiem specjalistów, tym bezpieczniejsza prawnie będzie Pana decyzja.

FAQ

Czy opiekun prawny może sam zakazać zabierania osoby ubezwłasnowolnionej z DPS?

Tak, jeżeli działa w granicach pieczy nad osobą podopiecznego i kieruje się jego dobrem. Przy sporze lub ważniejszej sprawie najlepiej potwierdzić to w sądzie opiekuńczym.

Czy matka osoby ubezwłasnowolnionej ma automatyczne prawo do zabrania jej do domu?

Nie. Samo pokrewieństwo nie daje prawa do podejmowania decyzji za pełnoletnią osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie. Uprawnienia przedstawicielskie ma opiekun prawny ustanowiony przez sąd.

Czy DPS musi stosować się do stanowiska opiekuna prawnego?

Co do zasady tak, ponieważ opiekun reprezentuje podopiecznego. Jeżeli jednak sprawa budzi poważne wątpliwości albo grozi naruszeniem dobra mieszkańca, placówka może oczekiwać rozstrzygnięcia sądu.

Czy złożenie wniosku o zmianę opiekuna odbiera obecnemu opiekunowi uprawnienia?

Nie. Do czasu wydania nowego postanowienia przez sąd obecny opiekun nadal wykonuje swoje obowiązki.

Czy opiekun musi składać sądowi sprawozdania?

Tak, sąd może wymagać okresowych informacji o sposobie sprawowania opieki i zarządzie majątkiem. Zakres obowiązków zależy od treści postanowień sądu i konkretnej sytuacji podopiecznego.

Źródła

• art. 13 § 1, art. 14 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 155 § 1, art. 156, art. 169 § 2, art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 593 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego