Czy partner może zostać kuratorem albo opiekunem prawnym osoby chorej?

Kurator w toku sprawy a opiekun prawny po ubezwłasnowolnieniu

To są dwie różne instytucje i nie należy ich utożsamiać.

W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie sąd może ustanowić dla uczestnika doradcę tymczasowego, jeżeli uzna to za potrzebne dla ochrony jego osoby lub mienia. Wynika to z art. 548 § 1 i § 3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W praktyce w obiegu potocznie bywa to nazywane kuratorem „do ochrony praw uczestnika”, ale prawnie trzeba odróżnić tę funkcję od późniejszego opiekuna prawnego.

Jeżeli zapadnie prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu całkowitym, dla tej osoby ustanawia się opiekę – art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny w zw. z art. 175 i art. 176 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Natomiast przy ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratelę – art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

To bardzo ważne: osoba wyznaczona na czas postępowania nie musi później zostać opiekunem albo kuratorem po zakończeniu sprawy.

Czy partner życiowy może zostać opiekunem albo kuratorem?

Co do zasady – tak. Przepisy nie wykluczają partnera życiowego tylko dlatego, że nie jest małżonkiem. Sąd opiekuńczy wybiera jednak osobę, która daje najlepszą gwarancję należytego wykonywania obowiązków i której powierzenie funkcji będzie zgodne z dobrem podopiecznego.

W przypadku opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że jeżeli dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem powinien być ustanowiony przede wszystkim małżonek, a w jego braku ojciec lub matka. Na mocy art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do opieki nad ubezwłasnowolnionym stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, w tym art. 148 i art. 149 tej ustawy.

Z art. 148 § 1-3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że jeżeli nie ma osoby mającej pierwszeństwo albo jej wybór byłby sprzeczny z dobrem podopiecznego, sąd może ustanowić opiekunem inną osobę bliską. W tej grupie może mieścić się również wieloletni partner życiowy.

W praktyce długoletnia wspólnota życia, faktyczna opieka nad chorym, codzienny kontakt, załatwianie spraw medycznych i bytowych oraz brak rzeczywistych więzi z członkami rodziny mogą przemawiać za kandydaturą partnera. Sama formalna więź rodzinna nie daje automatycznego „prawa” do funkcji, jeśli konkretna osoba nie daje rękojmi właściwego działania.

Zobacz również:

• opiekun prawny
• wynagrodzenie kuratora

Kto decyduje o wyborze i czym kieruje się sąd?

Decyzję podejmuje sąd opiekuńczy. Nie wystarczy samo zgłoszenie chęci sprawowania opieki. Sąd bada przede wszystkim:

• dobro osoby chorej lub ubezwłasnowolnionej,
• rzeczywiste relacje z kandydatem,
• dotychczasowy sposób troski o jej sprawy,
• brak konfliktu interesów,
• zdolność organizacyjną i osobistą do wykonywania obowiązków,
• czy kandydat daje rękojmię należytego sprawowania funkcji.

Znaczenie ma również art. 154 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym nie może być opiekunem osoba, co do której zachodzi prawdopodobieństwo, że nie wywiąże się należycie z obowiązków opiekuna, ani osoba, dla której istnieje ustawowy zakaz. Przepis ten stosuje się odpowiednio także do opieki nad ubezwłasnowolnionym przez art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc syn lub inny krewny od lat nie utrzymywał kontaktu, nie interesował się stanem zdrowia ojca, pozostaje w silnym konflikcie z osobą faktycznie opiekującą się chorym albo sprawia wrażenie skoncentrowanego wyłącznie na sprawach majątkowych, można to podnosić przed sądem. Sam konflikt nie wystarczy, ale ma znaczenie wtedy, gdy przekłada się na dobro podopiecznego.

Czy można żądać zmiany osoby wyznaczonej przez sąd?

Tak, ale trzeba odróżnić dwa etapy.

Podstawą do zwolnienia opiekuna jest art. 169 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy zwolni opiekuna, jeżeli z ważnych powodów zażąda tego sam opiekun albo jeżeli opiekun jest niezdolny do sprawowania opieki lub dopuszcza się czynów albo zaniedbań naruszających dobro pozostającego pod opieką.

Jeżeli chodzi o zmianę osoby już ustanowionej, trzeba więc pokazać konkretne okoliczności: brak kontaktu z chorym, ignorowanie potrzeb medycznych, konflikt interesów, nielojalność wobec podopiecznego, nieprawidłowości majątkowe albo trwały brak możliwości wykonywania obowiązków.

Przydatny może być także materiał dotyczący zwolnienie opiekuna, bo pokazuje, kiedy sąd ingeruje w już ustanowioną opiekę.

Jak złożyć wniosek o zmianę lub o powierzenie funkcji partnerowi?

Najbezpieczniej złożyć do sądu prowadzącego sprawę pismo procesowe, w którym należy:

1. wskazać sygnaturę sprawy,
2. opisać, czy chodzi o zmianę osoby ustanowionej na czas postępowania, czy o przyszłe ustanowienie opiekuna/kuratora po orzeczeniu,
3. przedstawić własną kandydaturę,
4. uzasadnić, dlaczego wybór będzie zgodny z dobrem chorego,
5. dołączyć dowody.

Warto dołączyć w szczególności:

• zaświadczenia i dokumentację potwierdzającą stan zdrowia,
• dokumenty pokazujące wspólne zamieszkanie albo wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego,
• potwierdzenia finansowania leczenia lub opieki,
• oświadczenia świadków – sąsiadów, lekarza, pielęgniarki, znajomych,
• informacje o braku kontaktu ze strony członków rodziny, jeśli rzeczywiście taki brak występuje.

Jeżeli postępowanie jest już w toku, pismo powinno koncentrować się nie na wzajemnych pretensjach między bliskimi, lecz na tym, kto realnie najlepiej zabezpieczy interesy chorego.

Zobacz również:

• odmowa bycia kuratorem

Jakie uprawnienia ma opiekun lub kurator po ustanowieniu?

Zakres uprawnień zależy od tego, czy chodzi o opiekuna osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, czy kuratora osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Opiekun prawny reprezentuje podopiecznego i zarządza jego sprawami w granicach określonych przepisami oraz pod nadzorem sądu opiekuńczego. Z art. 155 § 1 i art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że opiekun powinien wykonywać swoje obowiązki z należytą starannością oraz uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego.

Kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej ma zakres zadań określony przez sąd opiekuńczy – art. 181 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie zawsze oznacza to pełne reprezentowanie w każdej sprawie; wiele zależy od postanowienia sądu i potrzeb konkretnej osoby.

To oznacza, że nawet po ustanowieniu funkcji nie można swobodnie rozporządzać majątkiem chorego. Sprzedaż nieruchomości, zrzeczenie się praw, większe wypłaty, darowizny czy inne istotne czynności zwykle wymagają uprzedniego zezwolenia sądu.

Jeżeli partner ma żonę i dzieci – czy to przekreśla szanse partnerki życiowej?

Nie przekreśla, ale może utrudniać uzyskanie pierwszeństwa. Wprost z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika uprzywilejowanie małżonka przy ustanawianiu opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. Jeżeli jednak małżonek nie uczestniczy realnie w życiu chorego, pozostaje w faktycznej separacji, nie interesuje się leczeniem albo jego udział byłby sprzeczny z dobrem chorego, sąd może wybrać inną osobę.

Podobnie dzieci nie mają automatycznego prawa do objęcia funkcji. Liczy się dobro podopiecznego, nie samo pokrewieństwo. Właśnie dlatego wieloletni partner lub partnerka może zostać wybrana zamiast krewnego, jeżeli okoliczności sprawy to uzasadniają.

Na co zwrócić uwagę w Pani sytuacji?

Przy stanie faktycznym podobnym do opisanego w pytaniu istotne będą przede wszystkim:

• czy osoba ustanowiona na czas postępowania rzeczywiście działa wyłącznie dla ochrony interesów chorego,
• czy występują obiektywne przesłanki, że syn nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania tej funkcji,
• czy partnerka od lat faktycznie opiekuje się chorym i potrafi to udowodnić,
• czy chodzi o przyszłe ustanowienie opiekuna po ubezwłasnowolnieniu całkowitym, czy o bieżącą zmianę osoby działającej w toku sprawy.

Jeżeli obecnie sąd ustanowił jedynie osobę na czas postępowania, trzeba liczyć się z tym, że sąd może nie chcieć zmieniać jej bez wyraźnych powodów. Natomiast nic nie stoi na przeszkodzie, aby już teraz przedstawić swoją kandydaturę na przyszłego opiekuna prawnego i złożyć dowody, że to Pani od lat realnie zabezpiecza potrzeby chorego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak sąd może oceniać kandydaturę partnera, członka rodziny albo innej osoby bliskiej.

FAQ

Czy partner bez ślubu może zostać opiekunem prawnym?

Tak. Przepisy tego nie wykluczają. Sąd ocenia jednak dobro podopiecznego i może dać pierwszeństwo małżonkowi lub innemu bliskiemu krewnemu, jeżeli to będzie lepsze rozwiązanie.

Czy można zmienić osobę wyznaczoną przez sąd na czas sprawy?

Tak, ale trzeba wykazać konkretne powody. Sam brak sympatii lub konflikt rodzinny zwykle nie wystarczy. Potrzebne są okoliczności pokazujące, że obecna osoba nie chroni właściwie interesów chorego.

Czy dzieci zawsze mają pierwszeństwo przed partnerem?

Nie. Przy opiekunie dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustawowe pierwszeństwo ma przede wszystkim małżonek, a potem rodzice. Dzieci i partner są oceniani przez sąd według okoliczności sprawy i dobra podopiecznego.

Czy opiekun może sam decydować o majątku chorego?

Nie w każdej sprawie. W ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego – art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy za sprawowanie funkcji przysługuje wynagrodzenie?

Może przysługiwać, ale nie zawsze automatycznie. Zależy to od rodzaju funkcji, nakładu pracy i decyzji sądu. W praktyce trzeba zwykle złożyć stosowny wniosek.

Źródła

• art. 13 § 1 oraz art. 16 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 148 § 1-3, art. 154, art. 155 § 1, art. 156, art. 169 § 2, art. 175, art. 176, art. 181 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 548 § 1 i § 3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego