Zwolnienie opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej

Kiedy można wystąpić o zwolnienie opiekuna prawnego?

Opieka nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną nie jest prywatną umową, z której można po prostu zrezygnować. Opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy i to sąd decyduje także o jego zwolnieniu. Do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, dlatego kluczowe znaczenie ma art. 169 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może, na żądanie opiekuna, zwolnić go z opieki. Ważne powody to takie okoliczności, które realnie uniemożliwiają dalsze wykonywanie funkcji albo czynią ją nadmiernie obciążającą. W praktyce mogą to być zwłaszcza: podeszły wiek opiekuna, pogorszenie jego zdrowia, choroba przewlekła, niepełnosprawność, konieczność leczenia, brak sił fizycznych, nasilająca się agresja podopiecznego, zagrożenie dla domowników albo brak warunków do zapewnienia stałej pieczy.

Jeżeli opiekun chce uporządkować całą sytuację rodzinną, warto równolegle sprawdzić, jakie obowiązki wynikają z orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu i ustanowienia opiekuna. Pomocny może być także szerszy materiał: ubezwłasnowolnienie członka rodziny.

Jak przygotować wniosek do sądu o zwolnienie z opieki?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, który sprawuje nadzór nad opieką. W piśmie trzeba wskazać dane opiekuna, dane osoby ubezwłasnowolnionej, sygnaturę sprawy opiekuńczej, żądanie zwolnienia z funkcji opiekuna oraz konkretne uzasadnienie. Nie wystarczy napisać, że opiekun nie chce dalej pełnić funkcji. Trzeba wykazać, dlaczego dalsza opieka jest niemożliwa, niebezpieczna albo obiektywnie zbyt uciążliwa.

Do wniosku warto dołączyć dowody: dokumentację medyczną opiekuna, zaświadczenia lekarskie, dokumentację leczenia podopiecznego, notatki z interwencji policji lub pogotowia, opinie lekarza psychiatry, korespondencję z OPS, MOPS albo PCPR, decyzje administracyjne, potwierdzenie oczekiwania na miejsce w DPS oraz opis zdarzeń agresywnych. Jeżeli w rodzinie jest osoba, która może zostać nowym opiekunem, warto ją wskazać. Jeżeli takiej osoby nie ma, należy to wyraźnie napisać.

Sąd bada przede wszystkim dobro osoby pozostającej pod opieką. Może wysłuchać opiekuna, zażądać dokumentów, zwrócić się o informacje do organu pomocy społecznej, a także rozważyć ustanowienie innego opiekuna. W sprawach dotyczących osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej szczególnie ważne jest, aby sąd wiedział, kto faktycznie sprawuje codzienną pieczę i jakie są realne możliwości rodziny. W praktyce pomocne bywa odróżnienie opiekuna prawnego od osoby określanej jako opiekun faktyczny.

Czy zwolniony opiekun musi nadal prowadzić sprawy podopiecznego?

Tak, co do zasady jeszcze przez pewien czas. Zgodnie z art. 169 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli sąd opiekuńczy nie postanowi inaczej, opiekun ma obowiązek prowadzić nadal pilne sprawy związane z opieką aż do czasu objęcia opieki przez nowego opiekuna. Chodzi o sprawy, których nie można odłożyć bez szkody dla osoby ubezwłasnowolnionej, np. pilne leczenie, zapewnienie bezpieczeństwa, odbiór świadczeń, kontakt z placówką medyczną lub działania konieczne do ochrony majątku.

W samym wniosku można poprosić sąd, aby dokładnie określił zakres spraw pilnych, albo aby zastosował rozwiązanie przejściowe, jeżeli opiekun z powodu wieku, choroby lub zagrożenia nie jest w stanie wykonywać nawet podstawowych czynności. Trzeba jednak pamiętać, że dopóki nowy opiekun nie obejmie funkcji, sąd będzie dążył do tego, aby nie powstała luka w ochronie osoby ubezwłasnowolnionej.

Opiekun powinien też uporządkować dokumenty dotyczące majątku, leczenia, świadczeń i korespondencji urzędowej. W praktyce przy zmianie opiekuna znaczenie może mieć dotychczasowe sprawozdanie opiekuna, rachunki z zarządu majątkiem oraz informacje o bieżących potrzebach podopiecznego.

Zwolnienie opiekuna a umieszczenie osoby ubezwłasnowolnionej w DPS

Zwolnienie opiekuna i umieszczenie osoby ubezwłasnowolnionej w domu pomocy społecznej to dwie powiązane, ale odrębne kwestie. Sąd może zwolnić opiekuna, jeżeli istnieją ważne powody, ale nie oznacza to automatycznie, że osoba ubezwłasnowolniona natychmiast trafi do DPS. OPS, MOPS lub GOPS nie jest samym domem pomocy społecznej, lecz organem pomocy społecznej, który prowadzi postępowanie, ustala sytuację osoby wymagającej opieki i może kierować do odpowiedniej placówki.

Prawo do umieszczenia w DPS przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, jeżeli nie może samodzielnie funkcjonować, a nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych. Przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, a w istotnych sprawach także zezwolenie sądu opiekuńczego. Jeżeli osoba zdolna do wyrażenia stanowiska sprzeciwia się przyjęciu do DPS, albo gdy występuje brak zgody przy jednoczesnym zagrożeniu życia z powodu braku opieki, konieczne może być orzeczenie sądu opiekuńczego w trybie przepisów o ochronie zdrowia psychicznego.

Dlatego we wniosku o zwolnienie opiekuna warto od razu opisać, że podopieczny czeka na miejsce w DPS, wskazać, kto prowadzi sprawę w pomocy społecznej, jakie dokumenty zostały złożone i dlaczego opieka domowa przestała być realna. Można też wnieść o podjęcie przez sąd działań zabezpieczających, np. o pilne zwrócenie się do OPS lub o rozważenie zgody na umieszczenie w odpowiedniej placówce, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki.

Wynagrodzenie, koszty i rozliczenie opiekuna

Zwolnienie z funkcji nie rozwiązuje automatycznie spraw finansowych. Opiekun powinien rozliczyć się z zarządu majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej, przekazać dokumenty nowemu opiekunowi i wykonać ewentualne zarządzenia sądu. Jeżeli opiekun wykonywał funkcję przez dłuższy czas, ponosił znaczne nakłady pracy albo sprawa była szczególnie obciążająca, może pojawić się również kwestia wynagrodzenia. Szerzej opisuje to materiał o tym, kiedy możliwe jest wynagrodzenie opiekuna.

Warto oddzielić wynagrodzenie opiekuna od zwrotu wydatków ponoszonych na potrzeby osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli opiekun płacił za leki, dojazdy, środki higieniczne lub inne konieczne rzeczy z własnych środków, powinien mieć rachunki i potwierdzenia. Sąd może badać, czy wydatki były celowe i związane z dobrem podopiecznego.

FAQ

Czy opiekun prawny może sam zrezygnować z funkcji?

Może złożyć wniosek o zwolnienie z opieki, ale nie może jednostronnie przestać być opiekunem. Dopiero postanowienie sądu opiekuńczego zwalnia go z funkcji.

Co napisać we wniosku o zwolnienie opiekuna?

Trzeba wskazać konkretne przyczyny: stan zdrowia, wiek, brak możliwości sprawowania opieki, agresję podopiecznego, przeciążenie obowiązkami lub inne okoliczności. Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające te fakty.

Czy po zwolnieniu opiekuna osoba ubezwłasnowolniona od razu trafi do DPS?

Nie automatycznie. Umieszczenie w DPS wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o pomocy społecznej, działań organu pomocy społecznej oraz w wielu sytuacjach zgody albo orzeczenia sądu opiekuńczego.

Czy zwolniony opiekun nadal odpowiada za pilne sprawy?

Jeżeli sąd nie postanowi inaczej, opiekun musi prowadzić pilne sprawy związane z opieką do czasu objęcia jej przez nowego opiekuna. Warto poprosić sąd o określenie zakresu tych czynności, jeżeli sytuacja jest trudna.

Co zrobić, gdy podopieczny jest agresywny?

Należy dokumentować zdarzenia, kontaktować się z lekarzem, pomocą społeczną i służbami w razie zagrożenia. We wniosku do sądu trzeba dokładnie opisać zachowania agresywne oraz wskazać, dlaczego dalsza opieka domowa nie jest bezpieczna.

Podsumowanie

Zwolnienie opiekuna prawnego jest możliwe, gdy istnieją ważne powody, a dalsze wykonywanie funkcji stało się niemożliwe, niebezpieczne albo nadmiernie uciążliwe. Wniosek powinien być konkretny, poparty dokumentami i opisem realnej sytuacji osoby ubezwłasnowolnionej. Sąd musi jednocześnie zapewnić ciągłość opieki, dlatego zwolnienie dotychczasowego opiekuna zwykle łączy się z koniecznością ustanowienia nowego opiekuna albo podjęcia działań zabezpieczających. Umieszczenie w DPS nie następuje automatycznie, lecz wymaga spełnienia osobnych przesłanek i przeprowadzenia właściwej procedury.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 156, art. 169 i art. 175 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54 i art. 68c - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593

3. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38 i art. 39 - Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535