Darowizna od rodziców a mieszkanie po rozwodzie

Darowizna od rodziców a majątek wspólny małżonków

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy prawa wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich – tak stanowi art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą natomiast m.in. przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Wynika to wprost z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc ojciec przekaże pieniądze wyłącznie córce, a nie obojgu małżonkom, otrzymana kwota co do zasady będzie jej majątkiem osobistym.

To ważna zasada, ale w praktyce kluczowe jest jeszcze wykazanie związku między darowizną a zakupem konkretnego mieszkania. Przy ewentualnym rozwodzie sam fakt, że środki kiedyś pochodziły od rodziców, może nie wystarczyć bez dokumentów potwierdzających przepływ pieniędzy.

Jak zrobić darowiznę, aby mieszkanie należało tylko do jednego małżonka

Najbezpieczniejszy wariant to taki, w którym:

• umowa darowizny wyraźnie wskazuje, że środki są przekazywane tylko jednemu dziecku,
• pieniądze trafiają przelewem na rachunek obdarowanego,
• w tytule przelewu wskazano, że chodzi o darowiznę na rzecz córki lub syna,
• w akcie notarialnym zakupu mieszkania wpisano, że nabycie następuje do majątku osobistego kupującego i ze środków stanowiących jego majątek osobisty.

Jeżeli darowizna ma znaczną wartość, praktycznie warto sporządzić ją na piśmie, a przy zakupie nieruchomości zadbać o spójność wszystkich dokumentów. Sama darowizna pieniędzy nie wymaga aktu notarialnego, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione – art. 890 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jednak dla celów dowodowych forma pisemna jest bardzo wskazana.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą również przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego. Oznacza to, że jeśli mieszkanie zostaje kupione za pieniądze pochodzące z darowizny należącej do majątku osobistego, samo mieszkanie również może wejść do majątku osobistego nabywcy.

Czy kredyt przekreśla majątek osobisty?

Nie zawsze, ale to właśnie tutaj najczęściej pojawiają się spory. Samo zaciągnięcie kredytu nie oznacza automatycznie, że mieszkanie staje się majątkiem wspólnym. O przynależności rzeczy do majątku osobistego albo wspólnego decydują przede wszystkim reguły z art. 31 i art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz źródło finansowania nabycia.

Jeżeli kupujesz mieszkanie do majątku osobistego za darowiznę od rodziców, ale część ceny pokrywa kredyt, w praktyce trzeba oddzielić dwie kwestie:

• własność mieszkania – może należeć tylko do jednego małżonka,
• rozliczenia między małżonkami – mogą powstać, jeśli raty kredytu były spłacane z majątku wspólnego.

Przy podziale majątku po rozwodzie drugi małżonek może powoływać się na nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków. Podstawą jest art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że nawet jeśli mieszkanie pozostaje Twoje, może pojawić się obowiązek rozliczenia części spłat sfinansowanych wspólnymi pieniędzmi.

Dlatego nie jest trafne twierdzenie, że jedynym rozwiązaniem zawsze jest rozdzielność majątkowa. Rozdzielność bywa rozwiązaniem najbezpieczniejszym organizacyjnie, ale nie jest jedyną drogą. W wielu sytuacjach wystarcza poprawna konstrukcja darowizny, odpowiedni zapis w akcie notarialnym i zachowanie dokumentacji potwierdzającej źródło środków. Ocena zależy jednak od konkretnego modelu finansowania zakupu.

Kiedy rozdzielność majątkowa ma sens

Małżonkowie mogą zawrzeć umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taka umowa może ustanowić rozdzielność majątkową przed zakupem mieszkania.

Rozdzielność jest szczególnie przydatna, gdy:

• zakup ma być finansowany częściowo z darowizny, a częściowo z kredytu spłacanego przez wiele lat,
• bank oczekuje jasnego rozdzielenia sytuacji majątkowej małżonków,
• małżonkowie chcą ograniczyć późniejsze spory o nakłady i rozliczenia,
• jeden z małżonków prowadzi działalność obciążoną ryzykiem finansowym.

Nie oznacza to jednak, że po ustanowieniu rozdzielności nie można potem wrócić do wspólności. Małżonkowie mogą zmienić ustrój majątkowy kolejną umową notarialną, także przywracając wspólność umowną – również na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zobacz również:

Jak zapisać zakup w akcie notarialnym

Przy zakupie mieszkania warto dopilnować, aby w akcie notarialnym znalazły się sformułowania odpowiadające rzeczywistemu stanowi faktycznemu, np. że nabycie następuje do majątku osobistego kupującej oraz że środki pochodzą z darowizny otrzymanej od ojca lub rodziców. Taki zapis nie tworzy prawa sam przez się, ale ma bardzo duże znaczenie dowodowe.

Jeżeli część ceny pochodzi z darowizny, a część z kredytu, dobrze jest precyzyjnie opisać proporcje finansowania. W razie sporu sąd będzie badał nie tylko treść aktu, lecz także przelewy, umowę darowizny, umowę kredytu i sposób spłaty rat.

W podobnych sprawach znaczenie ma też prawidłowe odróżnienie środków otrzymanych od rodziców od pieniędzy gromadzonych na wspólnym rachunku. Jeżeli darowizna zostanie wymieszana z bieżącymi wspólnymi dochodami, wykazanie pochodzenia pieniędzy staje się trudniejsze. Pokazuje to także problem omawiany w materiale: pieniądze od matki.

Pomoc ojca w spłacie kredytu – darowizna czy tylko wsparcie?

Jeżeli ojciec ma później pomagać w spłacie kredytu, warto od razu ustalić formę tej pomocy. Z prawnego punktu widzenia regularne dopłaty mogą być traktowane jako kolejne darowizny pieniężne. Najbezpieczniej, aby były wykonywane przelewami z jednoznacznym tytułem.

Ma to znaczenie z dwóch powodów:

• dowodowego – łatwiej wykazać, że spłata następowała ze środków należących do Twojego majątku osobistego,
• podatkowego – darowizny od rodziców mogą korzystać ze zwolnienia, ale trzeba dochować warunków formalnych.

Zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez zstępnych od rodziców jest zwolnione od podatku, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Przy darowiźnie środków pieniężnych trzeba też udokumentować ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek inny niż płatniczy w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym – art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy.

Jeżeli więc darowizna nie jest dokonywana w akcie notarialnym, zwykle trzeba pamiętać o zgłoszeniu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Niedochowanie warunków może pozbawić zwolnienia podatkowego.

Czy rodzeństwo może podważyć darowiznę po śmierci rodziców?

Co do zasady rodzeństwo nie ma prawa żądać od razu „wyrównania” tylko dlatego, że rodzice pomogli jednemu dziecku za życia. Rodzice mogą swobodnie rozporządzać swoim majątkiem.

Po ich śmierci sytuacja może się jednak zmienić z punktu widzenia zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje zachowek, jeżeli zostali pominięci w dziedziczeniu albo otrzymali zbyt mało.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Dla zstępnych istotne jest też, że przy darowiznach uczynionych na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku nie działa prosty dziesięcioletni limit w taki sposób jak przy osobach obcych. Znaczenie mają art. 994 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, a ocena konkretnej sytuacji zależy od tego, kto będzie dochodził zachowku i kiedy darowizna została dokonana.

To oznacza, że przekazanie pieniędzy jednemu dziecku może później zostać uwzględnione przy rozliczeniach zachowkowych z rodzeństwem. Nie chodzi jednak o „podział darowizny”, lecz o ewentualne roszczenie pieniężne o zachowek po śmierci rodzica.

Jeżeli rodzice chcą inaczej ułożyć sprawy między dziećmi, można rozważyć testament, dalsze darowizny na rzecz pozostałych dzieci albo inne planowanie spadkowe. Samo wydziedziczenie jest możliwe wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 1008 Kodeksu cywilnego, więc nie może służyć jedynie „wyrównaniu” wcześniejszej pomocy dla jednego z dzieci.

Zobacz również:

Najbezpieczniejszy model działania krok po kroku

Czego lepiej nie robić

• Nie przyjmować dużej darowizny „gotówką do ręki”, jeśli chcesz później korzystać ze zwolnienia podatkowego i mieć dobry materiał dowodowy.
• Nie wpisywać w akcie notarialnym nabycia do majątku wspólnego, jeśli intencją jest majątek osobisty.
• Nie mieszać pieniędzy z darowizny z codziennymi wspólnymi środkami bez możliwości odtworzenia przepływów.
• Nie zakładać, że sam fakt pomocy rodziców automatycznie wyłączy wszelkie roszczenia małżonka po rozwodzie.
• Nie używać pojęcia „wydziedziczenie rodzeństwa”, jeśli nie istnieją przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy darowizna od rodziców zawsze wchodzi do majątku osobistego?

Co do zasady tak, jeśli została dokonana tylko na rzecz jednego małżonka. Wynika to z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Inaczej będzie, jeśli darczyńca wyraźnie postanowi, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego.

Czy trzeba ustanawiać rozdzielność majątkową przed zakupem mieszkania?

Nie zawsze. Rozdzielność nie jest warunkiem koniecznym w każdej sprawie. Bywa jednak bardzo pomocna, gdy zakup jest finansowany z kredytu i małżonkowie chcą ograniczyć późniejsze spory o rozliczenia.

Czy mieszkanie kupione częściowo z kredytu może być majątkiem osobistym?

Tak, ale sposób finansowania i spłaty kredytu ma znaczenie dla późniejszych rozliczeń. Nawet gdy lokal należy do majątku osobistego jednego małżonka, drugi może dochodzić zwrotu nakładów z majątku wspólnego na podstawie art. 45 § 1 K.r.o.

Czy rodzeństwo może po śmierci rodziców domagać się części mieszkania?

Nie wprost części mieszkania z samego tytułu darowizny. Mogą jednak w określonych sytuacjach dochodzić zachowku, a wcześniejsza darowizna może zostać doliczona do spadku zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego.

Czy darowiznę od rodziców trzeba zgłaszać do urzędu skarbowego?

Jeżeli chcesz skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, co do zasady trzeba spełnić warunki z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, w tym zgłosić darowiznę w terminie 6 miesięcy, chyba że obowiązek zgłoszenia odpada z uwagi na formę aktu notarialnego.

Podsumowanie

Jeżeli rodzice chcą przekazać pieniądze wyłącznie Tobie na zakup mieszkania, można to zrobić w sposób bezpieczny prawnie. Najważniejsze jest, aby darowizna była skierowana tylko do Ciebie, dobrze udokumentowana i prawidłowo powiązana z aktem zakupu mieszkania. Sam kredyt nie wyklucza majątku osobistego, ale może rodzić późniejsze rozliczenia między małżonkami.

Osobno trzeba spojrzeć na skutki spadkowe. Rodzeństwo nie ma roszczenia do darowizny za życia rodziców, jednak po ich śmierci darowizna może mieć znaczenie przy zachowku. Dlatego przy większych kwotach warto połączyć plan zakupu mieszkania z uporządkowaniem spraw rodzinnych i spadkowych.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207
4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887