Obowiązek opieki nad teściową

Czy synowa musi opiekować się niedołężną teściową?

Co do zasady nie. Sam fakt zawarcia małżeństwa z synem chorej osoby nie powoduje, że synowa staje się ustawowym opiekunem teściowej. Nie ma też ogólnego przepisu, który nakazywałby synowej osobiste pielęgnowanie teściowej, zapewnienie jej całodobowej obecności w domu albo zastępowanie męża i syna w ich rodzinnych obowiązkach.

Trzeba jednak odróżnić brak ogólnego obowiązku od sytuacji nagłej. Jeżeli starsza osoba jest po zawale, ma objawy demencji, nie potrafi samodzielnie przygotować jedzenia, przyjąć leków albo wezwać pomocy, nie wolno ignorować realnego zagrożenia dla jej życia lub zdrowia. W takiej sytuacji należy działać rozsądnie: wezwać pogotowie, skontaktować się z lekarzem, pielęgniarką środowiskową albo ośrodkiem pomocy społecznej.

W praktyce najważniejsze jest więc ustalenie, kto rzeczywiście powinien przejąć odpowiedzialność za dalszą organizację opieki. W pierwszej kolejności należy patrzeć na męża chorej osoby, jej dzieci oraz instytucje pomocy społecznej, a nie automatycznie na synową. W podobnych sprawach znaczenie ma także obowiązek wsparcia ze strony dzieci, zwłaszcza gdy rodzic nie jest już w stanie samodzielnie funkcjonować.

Kto odpowiada za opiekę nad chorą żoną i matką?

Jeżeli teściowa pozostaje w małżeństwie, istotne są obowiązki małżonków. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje równe prawa i obowiązki małżonków, obowiązek wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania dla dobra rodziny. Małżonkowie mają także przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny według swoich możliwości zarobkowych i majątkowych.

Oznacza to, że mąż chorej kobiety nie może po prostu przerzucić opieki na synową tylko dlatego, że jest mu wygodniej. Jeśli małżonek uchyla się od obowiązków, można rozważyć działania prawne dotyczące zaspokajania potrzeb rodziny, a w skrajnych sytuacjach zawiadomienie odpowiednich instytucji.

Dorosły syn może natomiast ponosić obowiązek alimentacyjny wobec matki, jeżeli matka znajduje się w niedostatku, a on ma realne możliwości zarobkowe lub majątkowe. Obowiązek alimentacyjny nie oznacza jednak zawsze osobistej, całodobowej opieki. Może polegać także na finansowaniu lub współfinansowaniu opieki, leków, usług opiekuńczych, pielęgniarki albo miejsca w placówce.

Czy istnieje obowiązek alimentacyjny wobec teściów?

Obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Teściowa nie jest krewną synowej w linii prostej, lecz powinowatą. Dlatego synowa nie jest zobowiązana do alimentacji teściowej wyłącznie dlatego, że pozostaje w małżeństwie z jej synem.

Wyjątki mogą wynikać nie z samego powinowactwa, lecz z innych podstaw prawnych. Jeżeli synowa zawarła z teściową umowę, przyjęła darowiznę na szczególnych warunkach, stała się stroną umowy dożywocia albo zobowiązała się do określonych świadczeń, trzeba analizować konkretny dokument i okoliczności. Przykładowo przy darowiźnie może mieć znaczenie art. 897 Kodeksu cywilnego, a przy umowie dożywocia – art. 908 i następne Kodeksu cywilnego.

Pozostawienie osoby nieporadnej bez pomocy – ryzyko prawne

Największe ryzyko nie polega na tym, że synowa z mocy prawa musi stale opiekować się teściową. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy osoba nieporadna ze względu na stan psychiczny lub fizyczny zostaje faktycznie pozostawiona bez koniecznej pomocy, mimo że ktoś wcześniej realnie przejął pieczę albo ma prawny obowiązek troszczenia się o tę osobę.

Aktualne brzmienie art. 210 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za porzucenie małoletniego poniżej lat 15 albo osoby nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny, jeżeli sprawca działa wbrew obowiązkowi troszczenia się o tę osobę. Grozi za to kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a jeżeli następstwem jest śmierć osoby nieporadnej – od 2 do 15 lat pozbawienia wolności.

Dlatego nawet gdy nie chce Pani sprawować opieki, należy zadbać o bezpieczne przekazanie sprawy właściwym osobom lub instytucjom. Warto powiadomić męża teściowej, Pani męża, lekarza rodzinnego, pielęgniarkę środowiskową, OPS/MOPS/GOPS, a w razie nagłego zagrożenia – pogotowie ratunkowe albo policję.

Jakie działania można podjąć zamiast samodzielnej opieki?

Rozsądnym rozwiązaniem jest przygotowanie planu, który nie opiera się wyłącznie na nieodpłatnej pracy jednej osoby. Można rozważyć rozmowę z mężem teściowej i synem, pisemne wezwanie ich do zorganizowania opieki, kontakt z lekarzem, wniosek o usługi opiekuńcze z pomocy społecznej, prywatną opiekunkę, czasowy pobyt w zakładzie opiekuńczo-leczniczym albo skierowanie do domu pomocy społecznej.

Warto też ustalić, czy teściowa jest w stanie świadomie podejmować decyzje. Początki demencji nie zawsze oznaczają brak zdolności do wyrażenia zgody, ale mogą wymagać pilnej oceny lekarskiej i ostrożności przy podpisywaniu dokumentów. W takich sytuacjach pomocne bywa zapewnienie opieki osobie chorej w sposób uporządkowany, z jasnym podziałem obowiązków i kosztów.

DPS, usługi opiekuńcze i odpłatność za pobyt

Jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować i nie można zapewnić jej wystarczającej pomocy w domu, może wchodzić w grę dom pomocy społecznej. Procedurę prowadzi zasadniczo właściwy ośrodek pomocy społecznej, który zbiera dokumenty, przeprowadza wywiad środowiskowy i ustala możliwość skierowania do odpowiedniej placówki.

Odpłatność za pobyt w DPS jest ustalana według zasad z ustawy o pomocy społecznej. W kolejności obciążany jest mieszkaniec domu, następnie jego małżonek, zstępni przed wstępnymi, a dopiero potem gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Synowa nie jest wprost wymieniona jako osoba zobowiązana, ale dochody gospodarstwa domowego mogą mieć znaczenie przy ocenie sytuacji finansowej osoby zobowiązanej, np. dorosłego syna mieszkającego z rodziną.

Jeżeli rodzina nie jest w stanie zapewnić całodobowej opieki, warto szybko sprawdzić warunki formalne dotyczące umieszczenia chorej osoby w DPS, zamiast czekać do momentu kryzysu zdrowotnego lub konfliktu rodzinnego.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej, pełnomocnictwo albo ubezwłasnowolnienie

Jeżeli teściowa jest jeszcze w stanie świadomie działać, może udzielić pełnomocnictwa zaufanej osobie do załatwiania spraw urzędowych, bankowych lub medycznych w zakresie dopuszczalnym przez prawo. Warto wtedy zadbać o jasny zakres pełnomocnictwa i dokumentację lekarską potwierdzającą, że w chwili jego udzielania rozumiała znaczenie swojej decyzji.

Jeżeli osoba niepełnosprawna potrzebuje pomocy do prowadzenia spraw, można rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd. Kurator reprezentuje osobę niepełnosprawną tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi.

Ubezwłasnowolnienie jest dalej idącym rozwiązaniem i nie powinno być traktowane jako pierwszy automatyczny krok. Może być potrzebne, gdy osoba wskutek choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje stałej pomocy do prowadzenia spraw. Każdy przypadek wymaga oceny medycznej i sądowej.

Czy można umieścić chorą osobę w DPS bez jej zgody?

Co do zasady pobyt w DPS wymaga zgody osoby zainteresowanej albo jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli jednak osoba z powodu stanu psychicznego nie jest zdolna do wyrażenia świadomej zgody, a wymaga skierowania do DPS, o przyjęciu może orzekać sąd opiekuńczy w trybie przewidzianym w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego. W praktyce wymaga to dokumentacji medycznej i udziału właściwych instytucji.

Rodzina nie powinna samodzielnie „oddawać” seniora do placówki wbrew jego woli. Może natomiast zgłosić sytuację do OPS/MOPS/GOPS, lekarza, szpitala, prokuratora albo sądu opiekuńczego, jeżeli brak opieki zagraża życiu lub zdrowiu chorej osoby. W szczególnie trudnych przypadkach pomocny może być tryb opisany jako DPS bez zgody chorego.

Zwrot kosztów opieki nad teściową

Jeżeli synowa faktycznie finansowała utrzymanie teściowej, leki, opiekunkę, transport medyczny albo inne konieczne wydatki, mimo że nie była osobą zobowiązaną do alimentacji, można rozważyć roszczenie zwrotne wobec osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. W praktyce może to dotyczyć przede wszystkim męża chorej kobiety albo jej dorosłego dziecka, zależnie od sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Podstawą do analizy może być art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli roszczenie osoby, która dostarczała środków utrzymania lub wychowania mimo braku własnego obowiązku albo dlatego, że uzyskanie świadczeń od osoby zobowiązanej było niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Roszczenie to przedawnia się z upływem 3 lat.

Przed wystąpieniem z roszczeniem warto uporządkować dowody: rachunki, potwierdzenia przelewów, wiadomości, zaświadczenia lekarskie, notatki z rozmów z OPS oraz informacje o tym, kto odmówił pomocy. Bez dokumentów wykazanie kosztów i ich konieczności może być trudne.

FAQ

Podsumowanie

Synowa nie ma automatycznego obowiązku osobistej opieki nad teściową. Nie oznacza to jednak, że można biernie patrzeć na zagrożenie życia lub zdrowia osoby starszej i chorej. Najbezpieczniejsze rozwiązanie polega na szybkim zgłoszeniu sprawy właściwym osobom i instytucjom, ustaleniu odpowiedzialności męża oraz dzieci, a następnie wyborze realnej formy pomocy: usług opiekuńczych, opiekunki, leczenia, kuratora albo DPS.

Jeżeli opieka została przerzucona na Panią bez zgody i bez rozliczeń, warto działać pisemnie, dokumentować wydatki i nie odkładać decyzji. Im wcześniej zostanie ustalony formalny plan opieki, tym mniejsze ryzyko konfliktu rodzinnego, zarzutów zaniedbania oraz problemów finansowych.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 23, art. 27, art. 28, art. 128–144, art. 140 i art. 183.
• Kodeks karny – w szczególności art. 210 dotyczący porzucenia osoby nieporadnej.
• Ustawa o pomocy społecznej – w szczególności art. 54 i art. 61 dotyczące DPS i odpłatności.
• Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego – w szczególności art. 38–39 dotyczące przyjęcia do DPS bez zgody w określonych przypadkach.