Czy wnuczka musi opiekować się babcią, która ją skrzywdziła?

Kiedy wnuczka nie ma obowiązku osobistej opieki nad babcią?

W polskim prawie nie ma przepisu, który nakazywałby wnuczce osobiste zajmowanie się babcią w domu, odwiedzanie jej w szpitalu czy organizowanie codziennej opieki tylko dlatego, że jest najbliższą krewną. Przepisy przewidują natomiast obowiązki alimentacyjne i zasady odpłatności za świadczenia z pomocy społecznej, ale to nie jest to samo co przymus osobistego sprawowania opieki.

Jeżeli kontakt z babcią zagraża Pani zdrowiu psychicznemu, ma Pani prawo odmówić osobistego angażowania się w opiekę. Taka okoliczność może mieć też znaczenie przy ocenie obowiązku ponoszenia opłat, zwłaszcza gdy w rodzinie występowała przemoc lub długotrwałe rażące naruszanie obowiązków rodzinnych.

W praktyce szpital, OPS albo MOPS mogą kontaktować się z rodziną, aby ustalić sytuację chorej osoby, ale samo nieodbieranie telefonu nie tworzy odpowiedzialności karnej. Grożenie prokuratorem tylko dlatego, że wnuczka nie przejmuje opieki, co do zasady nie ma podstawy prawnej, jeżeli nie ciąży na niej konkretny ustawowy obowiązek działania.

Jakie obowiązki rodzinne przewiduje prawo?

Najważniejszy jest obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Z kolei zgodnie z art. 129 § 1 tej ustawy obowiązek obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Między wnukiem a babcią taki obowiązek może więc istnieć, ale nie automatycznie i nie zawsze. Dodatkowo art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej środków utrzymania jest niemożliwe albo połączone z nadmiernymi trudnościami. Powiązanym zagadnieniem jest obowiązek alimentacyjny wobec dziadka.

To oznacza, że wnuczka nie wchodzi od razu na pierwsze miejsce. Najpierw bada się sytuację dzieci tej osoby, a dopiero potem dalszych zstępnych. Jeżeli babcia nie ma dzieci albo nie mogą one realizować obowiązku, temat może dotyczyć wnuków.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Tego przepisu nie stosuje się do obowiązku rodziców wobec małoletniego dziecka, ale może mieć znaczenie właśnie w sprawach dotyczących dalszych krewnych. W realiach przemocy psychicznej, zerwanych więzi i leczenia psychiatrycznego jest to argument, który może być bardzo istotny, ale zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego.

Kiedy osoba starsza może zostać skierowana do domu pomocy społecznej?

Zasady kierowania do DPS reguluje art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

Co do zasady potrzebna jest zgoda tej osoby albo jej przedstawiciela ustawowego – art. 54 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli jednak osoba bezwzględnie wymagająca pomocy nie wyraża zgody, OPS albo DPS zawiadamia właściwy sąd, a jeżeli taka osoba nie ma przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – także prokuratora, zgodnie z art. 54 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

To ważne: jeśli babcia odmawia DPS, rodzina nie musi „siłą” organizować jej pobytu. Procedura przechodzi wtedy na poziom instytucjonalny – OPS, sąd opiekuńczy, ewentualnie prokurator.

Kiedy możliwe jest umieszczenie w DPS bez zgody?

Jeżeli chodzi o osoby z zaburzeniami psychicznymi, demencją lub innym stanem wpływającym na zdolność samodzielnego funkcjonowania, zastosowanie może mieć ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 38 tej ustawy do domu pomocy społecznej może być przyjęta osoba, która wskutek choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób, a potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego.

Następnie art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego stanowi, że jeżeli osoba, o której mowa w art. 38, lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają zgody na przyjęcie do DPS, a brak opieki zagraża życiu tej osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do DPS bez jej zgody.

W myśl art. 39 ust. 2 tej ustawy z takim wnioskiem może wystąpić również kierownik szpitala psychiatrycznego, jeżeli przebywająca tam osoba jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, ale nie wymaga dalszego leczenia w tym szpitalu. Z kolei art. 39 ust. 3 przewiduje, że jeżeli osoba wymagająca skierowania do DPS ze względu na stan psychiczny nie jest zdolna do wyrażenia zgody, o skierowaniu orzeka sąd opiekuńczy.

Jeżeli więc lekarz psychiatra uznaje babcię za zdolną do podejmowania decyzji, sprawa bywa trudniejsza, ale nie zamyka to drogi do działań OPS. Kluczowe są wtedy ustalenia faktyczne: czy rzeczywiście samodzielnie zaspokaja podstawowe potrzeby, czy brak opieki zagraża jej życiu lub zdrowiu, czy wystarczają usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, czy potrzebna jest opieka całodobowa.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Najczęstszy problem praktyczny nie dotyczy osobistej opieki, lecz pieniędzy. Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

To oznacza, że w przypadku babci gmina może badać sytuację zstępnych, czyli dzieci, wnuków i dalszych zstępnych – przy zachowaniu kolejności wynikającej także z zasad prawa rodzinnego. Jednak obowiązek opłaty nie powstaje dowolnie i nie oznacza, że każda wnuczka zawsze musi dopłacać.

Art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przewiduje, że mieszkaniec domu wnosi opłatę nie więcej niż do wysokości 70% swojego dochodu. Pozostała część może obciążać osoby bliskie i ostatecznie gminę – w zakresie wynikającym z ustawy.

W praktyce OPS ustala dochód i sytuację rodzinną. Znaczenie ma także art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej, które przewidują przypadki zwolnienia z opłaty w całości lub w części. Zwolnienie może być uzasadnione m.in. szczególną sytuacją życiową, długotrwałą chorobą, bezrobociem, niepełnosprawnością, ponoszeniem opłat za pobyt innych członków rodziny w instytucjach całodobowych, a także innymi szczególnie uzasadnionymi okolicznościami. W praktyce do takich okoliczności mogą należeć także przemoc domowa, brak realnych więzi rodzinnych czy zagrożenie zdrowia psychicznego osoby zobowiązanej, ale trzeba to wykazać w postępowaniu.

Czy brak kontaktu i dawna przemoc mają znaczenie?

Tak, mogą mieć duże znaczenie, ale nie działają automatycznie. Sam fakt, że od lat nie utrzymuje Pani kontaktu z babcią, nie likwiduje z mocy prawa wszystkich potencjalnych obowiązków finansowych. Jest jednak bardzo ważnym elementem oceny.

Jeżeli w dzieciństwie dochodziło do przemocy psychicznej, a obecnie kontakty z babcią pogarszają Pani stan zdrowia, warto powoływać się na:

• art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – sprzeczność żądania alimentów z zasadami współżycia społecznego,
• art. 64 oraz art. 64a ustawy o pomocy społecznej – wniosek o zwolnienie z opłaty w całości albo w części,
• dokumentację medyczną, historię leczenia psychiatrycznego, ewentualnie inne dowody potwierdzające przemoc lub trwały rozkład więzi rodzinnych.

Jeżeli temat dotyczy nie tylko opieki, ale też całkowitego odcięcia się od relacji rodzinnych, warto przeczytać także materiał o zerwaniu kontaktów z rodziną.

Czy zrzeczenie się lub odrzucenie spadku coś zmienia?

To częsty błąd: obowiązki spadkowe i obowiązki związane z pomocą społeczną to dwie różne rzeczy.

Po pierwsze, „zrzeczenie się spadku” w ścisłym sensie następuje w drodze umowy z przyszłym spadkodawcą zawartej w formie aktu notarialnego – art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Bez współdziałania babci taka umowa nie powstanie.

Po drugie, po śmierci spadek można odrzucić na zasadach z art. 1012 i nast. Kodeksu cywilnego. Co do zasady oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ale ani przyszłe odrzucenie spadku, ani brak dziedziczenia nie uchylają same przez się zasad odpłatności za DPS. Obowiązek ten nie wynika z bycia spadkobiercą, tylko z ustawy o pomocy społecznej i ewentualnie z relacji rodzinnej ocenianej na moment prowadzenia postępowania.

Jeżeli rozważa Pani osobno temat formalnego wycofania się z opieki nad seniorem, pomocny może być także artykuł o zrzeczeniu opieki nad babcią.

Czy można ponosić odpowiedzialność karną za brak opieki?

Co do zasady sama odmowa osobistego zajmowania się babcią nie oznacza jeszcze odpowiedzialności karnej. W praktyce pojawia się czasem straszenie art. 210 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, który dotyczy porzucenia małoletniego poniżej lat 15 albo osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny przez osobę, na której ciąży obowiązek troszczenia się o nią. Osobnym, ale powiązanym problemem jest babcia mieszka sama i odmawia opieki.

Ten przepis może mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy na konkretnej osobie rzeczywiście ciąży ustawowy lub faktyczny obowiązek troszczenia się o daną osobę. Samo pokrewieństwo nie zawsze wystarczy. Jeżeli wnuczka od lat nie sprawuje opieki, nie mieszka z babcią i nie przejęła nad nią pieczy, automatyczne przypisanie odpowiedzialności karnej jest co najmniej wątpliwe.

Inaczej mogłoby być, gdyby ktoś realnie przejął opiekę, a następnie pozostawił osobę nieporadną bez pomocy w sytuacji zagrożenia. To jednak wymaga bardzo konkretnego stanu faktycznego.

Co zrobić praktycznie w kontakcie ze szpitalem, OPS lub MOPS?

Najbezpieczniej działać na piśmie. W odpowiedzi do szpitala albo OPS warto:

1. poinformować, że nie sprawuje Pani osobistej opieki nad babcią i nie ma możliwości jej przejęcia,
2. wskazać, że kontakty z babcią zagrażają Pani zdrowiu psychicznemu,
3. zażądać prowadzenia dalszego kontaktu na piśmie,
4. zwrócić uwagę na potrzebę uruchomienia przez OPS procedur z ustawy o pomocy społecznej, w tym oceny skierowania do DPS lub innych form wsparcia,
5. w razie wszczęcia postępowania o odpłatność – złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty w całości albo części oraz dołączyć dowody.

Jeżeli w sprawie pojawia się presja na osobisty kontakt z przemocowym krewnym, pomocna może być też analiza podobnego problemu: obowiązek opieki nad ojcem przemocowcem.

Najczęstsze sytuacje w praktyce

FAQ

Czy jako jedyna krewna muszę zabrać babcię ze szpitala do siebie?

Nie. Sam fakt pokrewieństwa nie tworzy obowiązku przyjęcia babci do własnego domu ani osobistego sprawowania całodobowej opieki. Jeżeli babcia nie może samodzielnie funkcjonować, właściwe instytucje powinny uruchomić procedury pomocy społecznej.

Czy szpital może zgłosić sprawę do prokuratury?

Może zawiadomić odpowiednie organy, jeśli uzna, że osoba starsza pozostaje bez opieki albo zachodzi zagrożenie jej dobra. Nie oznacza to jednak automatycznie odpowiedzialności karnej wnuczki. Potrzebna byłaby konkretna podstawa prawna i ustalenie, że ciążył na niej rzeczywisty obowiązek troszczenia się o babcię.

Czy babcia może trafić do DPS bez swojej zgody?

Tak, ale tylko w ustawowo określonych przypadkach. Podstawą jest przede wszystkim art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego oraz procedury uruchamiane przez OPS i sąd opiekuńczy.

Czy brak kontaktu z babcią zwalnia mnie z dopłaty do DPS?

Nie automatycznie. Może jednak być bardzo ważnym argumentem za zwolnieniem z opłaty w całości albo części oraz przy ocenie, czy żądanie alimentów nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy odrzucenie spadku po babci zwolni mnie z obowiązków za jej życia?

Nie. Odrzucenie spadku dotyczy dziedziczenia po śmierci. Obowiązki związane z odpłatnością za DPS ocenia się na podstawie ustawy o pomocy społecznej i relacji rodzinnej za życia tej osoby.

Podsumowanie

Nie ma przepisu, który kazałby wnuczce osobiście opiekować się babcią tylko dlatego, że jest ostatnią krewną. Jeżeli osoba starsza nie może samodzielnie funkcjonować i odmawia pomocy, ciężar uruchomienia odpowiednich procedur spoczywa przede wszystkim na OPS, MOPS, szpitalu i sądzie opiekuńczym.

Trzeba jednak odróżnić brak obowiązku osobistej opieki od możliwej odpłatności za pobyt w DPS. Tu znaczenie mają sytuacja dochodowa, kolejność zobowiązanych, szczególne okoliczności rodzinne oraz możliwość uzyskania zwolnienia z opłaty. Przemoc, zerwanie więzi i zagrożenie zdrowia psychicznego mogą być mocnym argumentem, ale najlepiej przedstawić je na piśmie i poprzeć dowodami.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP