Czy mogę zrzec się opieki nad babcią?

Czy wnuk musi osobiście opiekować się babcią?

Nie ma przepisu, który nakładałby na wnuka automatyczny obowiązek osobistego zajmowania się babcią: zamieszkania z nią, pielęgnowania jej, organizowania codziennych wizyt czy przejęcia opieki po śmierci rodzica. Taki obowiązek nie wynika ani z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ani z ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Dlatego nie trzeba składać u notariusza oświadczenia o „zrzeczeniu się opieki”. Takie oświadczenie co do zasady nie wyłączyłoby ewentualnych obowiązków ustawowych, np. alimentacyjnych albo związanych z odpłatnością za dom pomocy społecznej, jeżeli w przyszłości organ lub sąd uznałby, że spełnione są warunki przewidziane w ustawie.

W praktyce warto natomiast nie podpisywać dokumentów, w których dobrowolnie zobowiązuje się Pani do zapewnienia babci osobistej opieki, pokrywania kosztów pobytu, odbierania jej ze szpitala albo przyjęcia jej do swojego domu. Jeżeli MOPS, GOPS, szpital lub inna instytucja kieruje do Pani takie oczekiwania, najlepiej odpowiadać pisemnie i wyraźnie rozdzielać pomoc organizacyjną od prawnego przejęcia obowiązków.

Obowiązek alimentacyjny wnuka wobec babci

Osobną kwestią jest obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Wnuk jest krewnym w linii prostej, więc teoretycznie może znaleźć się w kręgu osób zobowiązanych.

Nie oznacza to jednak, że wnuk zawsze płaci alimenty na babcię. Kolejność osób zobowiązanych określa art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: obowiązek obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wśród zstępnych - bliższych stopniem przed dalszymi. W praktyce przed wnukiem w pierwszej kolejności są dzieci babci, np. Pani ojciec, o ile żyje i ma możliwości świadczenia.

Poza relacją rodzic - małoletnie dziecko alimentów można żądać wtedy, gdy uprawniony znajduje się w niedostatku. Wynika to z art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Niedostatek oznacza sytuację, w której osoba nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, np. kosztów utrzymania, leczenia, leków czy koniecznej opieki.

Zakres alimentów zależy od dwóch elementów wskazanych w art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy: usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej oraz zarobkowych i majątkowych możliwości osoby zobowiązanej. Sąd nie powinien więc abstrahować od Pani dochodów, stanu zdrowia, kosztów utrzymania, zobowiązań rodzinnych i realnej sytuacji życiowej.

Czy można bronić się przed alimentami z powodu krzywdzenia w rodzinie?

Tak, ale wymaga to przedstawienia konkretnych okoliczności i dowodów. Art. 144¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy pozwala zobowiązanemu uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyjątek ten nie dotyczy obowiązku rodziców wobec małoletniego dziecka, ale może mieć znaczenie w relacji wnuczka - babcia.

Jeżeli babcia przez lata stosowała przemoc psychiczną, rażąco krzywdziła członków rodziny, zerwała więzi rodzinne albo jej zachowanie było skrajnie naganne, należy to opisać w odpowiedzi na pozew lub w piśmie do organu. Same ogólne stwierdzenia mogą nie wystarczyć. Pomocne bywają dokumenty, zeznania świadków, dawna korespondencja, dokumentacja medyczna, notatki policyjne albo inne dowody pokazujące historię relacji rodzinnych.

W podobnych sprawach znaczenie może mieć także szerszy obowiązek opieki nad rodzicami, ponieważ organy i sądy badają, kto jest bliższym krewnym, jakie ma możliwości i czy żądanie nie jest nadużyciem prawa.

Dom pomocy społecznej a odpowiedzialność wnuczki

Jeżeli babcia wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, a nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, zastosowanie może mieć art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej osoby wymagającej całodobowej opieki, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu.

Umieszczenie babci w DPS nie oznacza jednak, że wnuczka musi zabrać ją do siebie albo osobiście sprawować opiekę. Ustawa o pomocy społecznej reguluje przede wszystkim organizację pomocy oraz odpłatność za pobyt. Kolejność ponoszenia opłat wskazuje art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej: w pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Wysokość opłat zależy od dochodu. Art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej przewiduje, że mieszkaniec DPS co do zasady ponosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Małżonek, zstępni i wstępni mogą być obciążeni opłatą tylko przy spełnieniu warunków dochodowych wskazanych w tym przepisie, przy czym po wniesieniu opłaty musi im pozostać dochód na poziomie określonym ustawowo.

Jeżeli organ próbuje obciążyć Panią kosztami DPS, należy żądać pisemnego wskazania podstawy prawnej, przeprowadzenia postępowania, ustalenia Pani dochodu i uwzględnienia sytuacji rodzinnej. W sprawach DPS znaczenie może mieć również art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, który przewiduje możliwość częściowego lub całkowitego zwolnienia z opłaty w szczególnie uzasadnionych przypadkach, np. ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, trudną sytuację życiową albo inne ważne okoliczności.

Opiekun prawny babci po ubezwłasnowolnieniu

Jeżeli babcia zostałaby ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd opiekuńczy ustanawia dla niej opiekuna. Wynika to z art. 13 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny oraz art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim.

Art. 176 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy wskazuje, że jeżeli wzgląd na dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być przede wszystkim jego małżonek, a w braku małżonka - ojciec lub matka. W dalszej kolejności sąd może rozważać inne osoby bliskie, ale musi kierować się dobrem osoby ubezwłasnowolnionej i realną możliwością wykonywania opieki.

Trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 152 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy osoba ustanowiona przez sąd opiekunem jest co do zasady obowiązana opiekę objąć. Dlatego jeżeli otrzyma Pani korespondencję z sądu opiekuńczego lub informację, że jest rozważana jako kandydat na opiekuna, należy zareagować od razu. W piśmie można wskazać brak więzi, historię przemocy, konflikt rodzinny, własny stan zdrowia, sytuację zawodową, odległość miejsca zamieszkania oraz brak realnych możliwości wykonywania tej funkcji.

Jeżeli opiekun został już ustanowiony, art. 169 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy pozwala sądowi opiekuńczemu zwolnić opiekuna z opieki z ważnych powodów. Nie jest to jednak automatyczne - trzeba złożyć odpowiedni wniosek i uzasadnić go konkretnymi okolicznościami.

Co zrobić, gdy MOPS naciska na przejęcie opieki?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czego dokładnie oczekuje organ: osobistej opieki, podpisania umowy dotyczącej odpłatności, udziału w wywiadzie środowiskowym, wskazania danych dochodowych czy zgody na umieszczenie babci w placówce. Każda z tych czynności ma inne znaczenie prawne.

Jeżeli nie chce Pani przejmować opieki, warto odpowiedzieć pisemnie, że nie wyraża Pani zgody na osobiste sprawowanie opieki nad babcią, nie jest Pani w stanie zapewnić jej całodobowej pomocy i wnosi Pani o stosowanie instrumentów przewidzianych w ustawie o pomocy społecznej. Nie należy podpisywać dokumentów, których skutków Pani nie rozumie, zwłaszcza zobowiązań do ponoszenia kosztów albo zapewnienia opieki w domu.

Jeżeli sprawa dotyczy konfliktu rodzinnego i braku realnych więzi, przydatne może być wcześniejsze uporządkowanie dowodów. W skrajnych sytuacjach, gdy kontakt z rodziną jest źródłem zagrożenia lub przemocy psychicznej, praktyczne znaczenie ma także temat, jakim jest zerwanie kontaktów z rodziną.

Jeżeli natomiast w sprawie występuje opiekun prawny babci, warto ustalić, jakie ma kompetencje i czy może występować o świadczenia lub alimenty. Tę kwestię dobrze pokazuje osobny problem: opiekun alimenty.

FAQ

Czy muszę iść do notariusza, żeby zrzec się opieki nad babcią?

Nie. Polskie prawo nie przewiduje notarialnego zrzeczenia się osobistej opieki nad babcią. Taki dokument nie wyłączyłby ewentualnych obowiązków alimentacyjnych ani obowiązków związanych z odpłatnością za DPS, jeżeli wynikałyby z ustawy.

Czy MOPS może zmusić mnie do zabrania babci do domu?

Nie powinien zmuszać Pani do osobistego przyjęcia babci do domu. MOPS może badać sytuację rodzinną, organizować pomoc i prowadzić postępowanie dotyczące odpłatności, ale osobista opieka w Pani mieszkaniu nie powstaje automatycznie z samego pokrewieństwa.

Czy wnuczka może płacić alimenty na babcię?

Tak, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Znaczenie mają art. 128, art. 129, art. 133 § 2 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: pokrewieństwo, kolejność zobowiązanych, niedostatek babci oraz możliwości majątkowe i zarobkowe wnuczki.

Czy zła przeszłość rodzinna ma znaczenie?

Może mieć duże znaczenie. Art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala uchylić się od alimentów, jeżeli żądanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W sprawach opłat za DPS można też powoływać się na szczególne okoliczności przy wniosku o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Co zrobić, jeśli dostanę wezwanie z sądu albo MOPS?

Nie ignorować pisma. Trzeba sprawdzić termin, podstawę prawną i to, czego dotyczy sprawa: alimentów, opłat za DPS, wywiadu środowiskowego czy opieki prawnej. Odpowiedź warto złożyć pisemnie, opisując swoją sytuację i dołączając dowody.

Podsumowanie

Nie ma potrzeby notarialnego zrzekania się opieki nad babcią, ponieważ wnuczka nie jest automatycznie zobowiązana do osobistej opieki. Może natomiast pojawić się temat alimentów, odpłatności za DPS albo ustanowienia opiekuna prawnego, ale każda z tych spraw wymaga osobnej podstawy prawnej i indywidualnej oceny.

Najważniejsze jest, aby nie podpisywać pochopnie zobowiązań, reagować na pisma urzędowe i sądowe, dokumentować trudną historię rodzinną oraz powoływać się na konkretne przepisy: art. 128, art. 129, art. 133 § 2, art. 135 § 1 i art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w sprawach DPS także art. 54, art. 61 i art. 64 ustawy o pomocy społecznej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593