Obowiązek opieki nad rodzicami a pomoc rodzeństwa

Obowiązek opieki nad rodzicem ciążący na dorosłych dzieciach

Podstawową regulacją jest art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Wsparcie może mieć różną postać: pomoc w chorobie, załatwianie spraw urzędowych, dowożenie do lekarza, udział w kosztach opieki, kontakt emocjonalny, organizację usług opiekuńczych albo faktyczną pomoc w codziennych czynnościach.

Przepis ten wyraża ważną zasadę prawa rodzinnego, ale nie tworzy prostego roszczenia o to, aby sąd nakazał córce lub synowi dyżury przy rodzicu, codzienne wizyty albo wykonywanie konkretnych czynności pielęgnacyjnych. W praktyce oznacza to, że rodzic i rodzeństwo mogą oczekiwać współdziałania, lecz nie zawsze mogą wymusić osobistą opiekę środkami prawnymi.

Nie oznacza to jednak, że bierne zachowanie dziecka jest prawnie obojętne w każdej sytuacji. Jeżeli rodzic nie ma środków na utrzymanie, nie może zaspokoić podstawowych potrzeb albo pozostaje bez realnej opieki, należy rozważyć inne instrumenty: alimenty, pomoc społeczną, ustanowienie opiekuna lub kuratora, a w skrajnych przypadkach zawiadomienie organów ścigania.

Czy można wymusić na rodzeństwie osobistą opiekę nad rodzicem?

Co do zasady nie. Sąd rodzinny nie wyda typowego orzeczenia nakazującego dorosłemu dziecku, aby np. trzy razy w tygodniu opiekowało się matką, robiło jej zakupy albo zastępowało siostrę w nocnej opiece. Obowiązek z art. 87 K.r.o. ma charakter rodzinny i moralno-prawny, ale nie jest obowiązkiem nadającym się do egzekucji w taki sam sposób jak zapłata pieniędzy.

Jeżeli jedno z dzieci faktycznie sprawuje całodobową opiekę, a drugie nie pomaga, warto najpierw uporządkować sytuację praktycznie: spisać potrzeby rodzica, miesięczne koszty, zakres koniecznej opieki oraz propozycję podziału zadań. Taka dokumentacja bywa pomocna w rozmowach rodzinnych, przy kontakcie z ośrodkiem pomocy społecznej, a także w ewentualnej sprawie o alimenty.

Jeżeli rodzic odmawia pomocy mimo realnego zagrożenia albo nie jest w stanie świadomie decydować o swoich sprawach, pomocne może być rozważenie szerszych rozwiązań, takich jak zapewnienie opieki matce z udziałem rodziny, lekarza, ośrodka pomocy społecznej albo sądu opiekuńczego.

Obowiązek alimentacyjny względem rodziców

Inaczej niż osobista opieka, obowiązek alimentacyjny może być dochodzony przed sądem. Zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 1 K.r.o. zstępni, czyli dzieci, są zobowiązani przed wstępnymi i rodzeństwem.

Rodzic może żądać alimentów od dorosłych dzieci wtedy, gdy znajduje się w niedostatku. Wynika to z art. 133 § 2 K.r.o. Niedostatek oznacza sytuację, w której rodzic nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, np. kosztów mieszkania, wyżywienia, leków, leczenia, rehabilitacji, opieki lub dojazdów do lekarzy.

Alimenty od dzieci nie muszą być zasądzone po równo. Sąd bierze pod uwagę z jednej strony usprawiedliwione potrzeby rodzica, a z drugiej możliwości zarobkowe i majątkowe każdego dziecka. Jeżeli jedno dziecko ma znacznie wyższe dochody, a drugie samo utrzymuje rodzinę i ma ograniczone możliwości, zakres ich obowiązku może być różny.

Pozew może wnieść przede wszystkim sam rodzic. Jeżeli rodzic nie jest w stanie działać samodzielnie, w zależności od sytuacji konieczne może być działanie pełnomocnika, opiekuna prawnego, kuratora albo innej osoby uprawnionej. Samo rodzeństwo co do zasady nie może w swoim imieniu żądać, aby brat lub siostra płacili alimenty matce albo ojcu, chyba że istnieje szczególna podstawa prawna do dochodzenia własnego roszczenia.

Pozew o alimenty od dzieci osoby starszej pozostającej w niedostatku

W sprawie o alimenty trzeba wykazać dwie podstawowe kwestie: potrzeby rodzica oraz możliwości zobowiązanego dziecka. Do pozwu warto przygotować rachunki za leki, wizyty lekarskie, rehabilitację, opiekę, czynsz, media, żywność, środki higieniczne oraz dokumenty pokazujące dochody rodzica, np. decyzję emerytalną lub rentową.

Jeżeli rodzic ma kilkoro dzieci, praktyczne bywa pozwanie wszystkich dzieci, które mogą być zobowiązane do alimentacji. Pozwala to sądowi ocenić sytuację całej rodziny i rozłożyć obowiązek w sposób odpowiadający realnym możliwościom każdego z nich. Nie zawsze jest to konieczne, ale często zapobiega przerzucaniu całego ciężaru na jedno dziecko.

Jeżeli rodzic ma zapewnione wszystkie potrzeby dzięki jednemu dziecku, ale jego własne dochody są niewystarczające, nadal warto przeanalizować sprawę indywidualnie. Fakt, że jedno dziecko pomaga, nie powinien automatycznie zwalniać pozostałych z udziału w kosztach utrzymania rodzica, jeżeli rodzic rzeczywiście pozostaje w niedostatku.

Koszty ponoszone przez zięcia albo synową

W praktyce często zdarza się, że opiekę nad starszym rodzicem faktycznie organizuje nie tylko dziecko, lecz także jego małżonek, np. zięć opiekujący się teściową albo synowa pomagająca teściowi. Trzeba jednak odróżnić pomoc rodzinną od obowiązku alimentacyjnego. Zięć i synowa nie należą do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji teściów na podstawie art. 128 K.r.o., bo przepis ten dotyczy krewnych w linii prostej oraz rodzeństwa.

Dlatego osoba, która jako zięć albo synowa pokrywa koszty opieki nad teściem lub teściową, nie uzyskuje automatycznego prawa do żądania zwrotu tych wydatków od dzieci osoby starszej. Ewentualne roszczenia o rozliczenie wydatków mogą być rozważane tylko wyjątkowo i zależą od konkretnych okoliczności, np. wcześniejszych uzgodnień, pełnomocnictw, sposobu dokumentowania wydatków i tego, czy świadczenia były spełniane za wiedzą oraz zgodą zainteresowanych osób.

Zięć albo synowa nie mają też prawa do zachowku po teściu lub teściowej tylko dlatego, że sprawowali opiekę albo finansowali jej koszty. Uprawnionymi do zachowku są osoby wskazane w Kodeksie cywilnym, w szczególności zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.

Uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego jako przestępstwo

Sam brak odwiedzin, brak telefonów lub odmowa pomocy w codziennej opiece nad rodzicem nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność karna może jednak wchodzić w grę przy niealimentacji, jeżeli istnieje konkretny obowiązek alimentacyjny określony co do wysokości orzeczeniem sądu, ugodą albo innym tytułem, a zaległość osiąga ustawowy próg.

Aktualnie art. 209 § 1 Kodeksu karnego penalizuje uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, gdy łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące. Za typ podstawowy grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Jeżeli sprawca swoim zachowaniem naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, zastosowanie może mieć art. 209 § 1a K.k., przewidujący surowszą odpowiedzialność. W sprawach dotyczących rodziców kluczowe jest więc nie samo moralnie naganne zachowanie dziecka, lecz istnienie skonkretyzowanego obowiązku alimentacyjnego i spełnienie przesłanek z Kodeksu karnego.

Ściganie niealimentacji następuje co do zasady na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej albo organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego. W określonych przypadkach, zwłaszcza gdy wypłacane są świadczenia publiczne związane z bezskutecznością egzekucji alimentów, ściganie może następować z urzędu.

Porzucenie osoby nieporadnej fizycznie lub psychicznie

Drugim przepisem karnym, który bywa rozważany przy sprawach opieki nad osobą starszą, jest art. 210 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy porzucenia małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny, wbrew obowiązkowi troszczenia się o taką osobę.

Za porzucenie osoby nieporadnej grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Jeżeli następstwem czynu jest śmierć tej osoby, odpowiedzialność jest surowsza i obejmuje karę pozbawienia wolności od 2 do 15 lat.

Nie każde niewłaściwe zachowanie dziecka wobec rodzica będzie jednak porzuceniem. W orzecznictwie wskazuje się, że porzucenie polega na opuszczeniu osoby wymagającej troski, połączonym z zaprzestaniem opieki i pozostawieniem jej bez zapewnienia pomocy ze strony innych osób. Jeżeli starsza mama ma realnie zapewnioną opiekę przez jedno dziecko, a drugie nie pomaga, zwykle trudno mówić o porzuceniu przez to drugie dziecko, choć jego zachowanie może być moralnie naganne.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa

Zawiadomienie do Policji lub prokuratury warto rozważyć wtedy, gdy zachowanie dziecka wykracza poza zwykły konflikt rodzinny i pojawia się realne zagrożenie dla podstawowych potrzeb, zdrowia albo życia rodzica. Przykładem może być pozostawienie osoby nieporadnej samej, bez leków, jedzenia, ogrzewania, kontaktu z lekarzem lub bez możliwości wezwania pomocy.

Jeżeli chodzi o niealimentację, samo zawiadomienie bez wcześniejszego ustalenia alimentów może okazać się niewystarczające. W wielu sprawach najpierw potrzebne jest orzeczenie albo ugoda określająca obowiązek alimentacyjny co do wysokości. Dopiero uporczywe lub kwalifikowane uchylanie się od takiego obowiązku może prowadzić do odpowiedzialności karnej.

W sytuacjach nagłych nie należy czekać na rozstrzygnięcia rodzinne. Gdy osoba starsza jest pozostawiona bez opieki, warto kontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej, lekarzem, pogotowiem, Policją lub sądem opiekuńczym. Czasami praktycznym rozwiązaniem jest także umieszczenie rodzica w domu opieki, zwłaszcza gdy rodzina nie jest w stanie zapewnić bezpiecznej opieki w domu.

Wydziedziczenie dziecka, które nie pomaga rodzicowi

Niewywiązywanie się przez dziecko z obowiązków rodzinnych może mieć znaczenie spadkowe. Rodzic może pominąć dziecko w testamencie, a w szczególnych przypadkach także je wydziedziczyć, czyli pozbawić prawa do zachowku. Wydziedziczenie musi nastąpić w testamencie i wymaga przyczyny przewidzianej w art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Jedną z ustawowych przyczyn wydziedziczenia jest uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. W praktyce może chodzić np. o długotrwałe zerwanie kontaktu, brak zainteresowania ciężko chorym rodzicem, odmowę pomocy mimo realnych możliwości albo rażące lekceważenie podstawowych potrzeb rodzica. Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny.

Wydziedziczenie nie działa automatycznie. Samo stwierdzenie w rodzinie, że jedno dziecko nie pomagało, nie pozbawia go zachowku. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu, być rzeczywista, konkretna i możliwa do wykazania w razie sporu. Jeżeli rodzic przebaczył dziecku, skuteczność wydziedziczenia może zostać zakwestionowana.

Jeżeli rodzic rozważa testament, umowę dożywocia albo inną formę zabezpieczenia opieki, warto odróżnić te instytucje od zwykłego dziedziczenia. Pomocne może być porównanie rozwiązań opisanych w materiale: czy testament zastąpić umową dożywocia.

Czy prawo przewiduje równy podział opieki między rodzeństwem?

Prawo nie przewiduje prostego mechanizmu, który nakazuje rodzeństwu dzielić osobistą opiekę nad rodzicem po równo. Nie ma przepisu, który automatycznie ustala dyżury, liczbę wizyt albo tygodniowy wymiar opieki każdego dziecka.

Można natomiast dochodzić alimentów na rzecz rodzica, jeżeli rodzic pozostaje w niedostatku. Wtedy ciężar finansowy może zostać rozłożony między dzieci, ale nie według sztywnej zasady równości, tylko według potrzeb rodzica oraz możliwości poszczególnych zobowiązanych.

Najlepszym rozwiązaniem praktycznym bywa pisemne porozumienie rodzinne. Może ono określać, kto finansuje leki, kto robi zakupy, kto opłaca opiekunkę, kto organizuje wizyty lekarskie i kto pozostaje w kontakcie z ośrodkiem pomocy społecznej. Takie porozumienie nie zawsze rozwiąże konflikt, ale często ułatwia wykazanie, kto faktycznie ponosi ciężar opieki.

FAQ

Czy dzieci mają prawny obowiązek opiekować się starymi rodzicami?

Tak, ale trzeba rozumieć go prawidłowo. Art. 87 K.r.o. nakłada na rodziców i dzieci obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się. Nie oznacza to jednak, że sąd może w zwykłym trybie nakazać dorosłemu dziecku osobiste dyżury przy rodzicu.

Czy można zmusić rodzeństwo do równego podziału opieki?

Co do zasady nie można przymusowo ustalić równego grafiku opieki. Można natomiast dochodzić alimentów na rzecz rodzica, jeżeli rodzic pozostaje w niedostatku, a dzieci mają możliwości finansowe, aby partycypować w jego utrzymaniu.

Kiedy rodzic może pozwać dziecko o alimenty?

Rodzic może żądać alimentów, gdy znajduje się w niedostatku, czyli nie może samodzielnie zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb. Sąd oceni zarówno potrzeby rodzica, jak i możliwości zarobkowe oraz majątkowe dziecka.

Czy brak opieki nad rodzicem jest przestępstwem?

Sam brak pomocy lub odwiedzin zwykle nie jest przestępstwem. Odpowiedzialność karna może pojawić się dopiero w szczególnych sytuacjach, np. przy niealimentacji spełniającej warunki z art. 209 K.k. albo przy porzuceniu osoby nieporadnej w rozumieniu art. 210 K.k.

Czy jedno dziecko może żądać od drugiego zwrotu kosztów opieki nad rodzicem?

Nie zawsze. Jeżeli wydatki były ponoszone dobrowolnie i bez uzgodnień, roszczenie o zwrot może być trudne. Inaczej należy ocenić sytuację, gdy istnieją dowody ustaleń rodzinnych, pełnomocnictwo, konkretne zobowiązanie do partycypacji albo gdy rodzic dochodzi alimentów od dzieci.

Czy rodzic może wydziedziczyć dziecko, które się nim nie interesuje?

Może, ale tylko w testamencie i tylko wtedy, gdy istnieje ustawowa przyczyna wydziedziczenia. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych może być taką przyczyną, lecz powinna ona być rzeczywista, konkretna i możliwa do wykazania.

Czy zięć lub synowa mają prawo do zachowku po teściach za sprawowaną opiekę?

Nie. Sam fakt opieki nad teściem albo teściową nie daje prawa do zachowku. Zachowek przysługuje osobom wskazanym w Kodeksie cywilnym, przede wszystkim zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Podsumowanie

Polskie prawo nakłada na dorosłe dzieci obowiązek wspierania rodziców, ale nie daje prostego narzędzia do przymuszenia rodzeństwa do osobistej opieki. Jeżeli problem dotyczy tylko braku zaangażowania, najczęściej pozostają rozmowy rodzinne, mediacja, organizacja pomocy społecznej i praktyczny podział kosztów.

Jeżeli jednak rodzic jest w niedostatku, można rozważyć alimenty od dzieci. Jeżeli osoba nieporadna została realnie pozostawiona bez pomocy, konieczne mogą być działania interwencyjne. A jeśli dziecko uporczywie lekceważy obowiązki rodzinne, rodzic może uwzględnić to w testamencie, w tym rozważyć wydziedziczenie.

Źródła:
1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 87, art. 128, art. 129 i art. 133 - ISAP
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 209 i art. 210 - ISAP
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991, art. 1008 i art. 1010 - ISAP
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2001 r., sygn. akt V KKN 94/99.