Spadek po szwagrze a zachowek dla rodzeństwa

Kto może żądać zachowku po zmarłym?

Podstawowe znaczenie ma art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępni to przede wszystkim dzieci, wnuki i dalsi potomkowie spadkodawcy.

Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego określa także wysokość zachowku: jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny uprawniony jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. W pozostałych przypadkach jest to połowa wartości tego udziału.

Art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi natomiast, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu zwykłego albo zapisu windykacyjnego, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Ten katalog osób jest zamknięty. Oznacza to, że nie można rozszerzyć go na rodzeństwo spadkodawcy, dzieci rodzeństwa, wnuki rodzeństwa, szwagrów, bratowe, teściów ani dalszych krewnych.

Czy rodzeństwo szwagra oraz ich dzieci mają prawo do zachowku?

Nie. Jeżeli zmarły szwagier był bezdzietny, jego żona zmarła wcześniej, a testamentem powołał do całego spadku jedną osobę, to dzieci i wnuki nieżyjącego rodzeństwa szwagra nie mogą skutecznie żądać zachowku tylko dlatego, że przy braku testamentu mogłyby wchodzić w rachubę przy dziedziczeniu ustawowym.

Trzeba odróżnić dwie instytucje: dziedziczenie ustawowe i zachowek. Art. 932 § 3-5 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy braku zstępnych i małżonka spadkodawcy do dziedziczenia ustawowego mogą dojść rodzice, a w określonych sytuacjach także rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Nie oznacza to jednak, że rodzeństwo albo potomkowie rodzeństwa mają prawo do zachowku. Prawo do zachowku wynika wyłącznie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, a ten przepis nie wymienia rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa.

Co oznacza testament na rzecz szwagra?

Jeżeli testament jest ważny i powołuje jedną osobę do całości spadku, to ta osoba staje się spadkobiercą testamentowym. W opisanej sytuacji szwagier, jako osoba powołana w testamencie, dziedziczy po zmarłym, o ile testament nie zostanie skutecznie podważony i o ile spadkobierca przyjął spadek albo nie odrzucił go w terminie.

Sam fakt, że przy braku testamentu do dziedziczenia mogliby dojść krewni zmarłego, nie tworzy po ich stronie roszczenia o zachowek. Testament pomija dziedziczenie ustawowe, ale zachowek chroni tylko najbliższych wskazanych w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy bezdzietnym wdowcu trzeba sprawdzić przede wszystkim, czy w chwili jego śmierci żył którykolwiek z rodziców. Jeżeli rodzice zmarłego żyli i byliby powołani do spadku z ustawy, mogą być osobami uprawnionymi do zachowku. Jeżeli natomiast zmarły nie miał dzieci, jego małżonek zmarł wcześniej, a rodzice również nie żyli, to rodzeństwo i potomkowie rodzeństwa nie mogą domagać się zachowku.

Kiedy rodzic zmarłego może żądać zachowku?

Rodzic spadkodawcy może żądać zachowku tylko wtedy, gdy spełnione są łącznie warunki z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego: jest rodzicem spadkodawcy i przy dziedziczeniu ustawowym byłby powołany do spadku. W przypadku osoby bezdzietnej, która nie pozostawiła małżonka, rodzice dziedziczyliby z ustawy na podstawie art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli żyje tylko jeden rodzic, a drugi rodzic zmarł wcześniej, udział ustawowy żyjącego rodzica ustala się według reguł z art. 932 Kodeksu cywilnego. Dopiero od tak ustalonego udziału oblicza się zachowek według art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli osoba uprawniona do zachowku została skutecznie wydziedziczona w testamencie, zastosowanie mogą mieć art. 1008-1011 Kodeksu cywilnego. Wydziedziczenie wymaga jednak wskazania w testamencie przyczyny przewidzianej w art. 1008 Kodeksu cywilnego, np. uporczywego niedopełniania względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenie osoby uprawnionej do zachowku przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Wynika to z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Po upływie terminu przedawnienia dłużnik może podnieść zarzut przedawnienia. W sprawach przeciwko konsumentowi sąd bierze przedawnienie pod uwagę na zasadach określonych w art. 117 § 2¹ Kodeksu cywilnego, jednak w typowych sprawach rodzinnych i spadkowych pozwany powinien wyraźnie powołać się na przedawnienie, jeżeli chce z niego skorzystać.

Czy można rozłożyć zachowek na raty albo obniżyć jego wysokość?

Jeżeli roszczenie o zachowek zgłosi osoba rzeczywiście uprawniona, np. rodzic spadkodawcy, zobowiązany spadkobierca może w określonych sytuacjach żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty albo obniżenia zachowku. Podstawę stanowi art. 997¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 997¹ § 2 Kodeksu cywilnego, przy rozpoznawaniu takiego żądania sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego do zachowku oraz zobowiązanego do jego zaspokojenia. Art. 997¹ § 3 Kodeksu cywilnego przewiduje, że termin zapłaty rat nie powinien co do zasady przekraczać 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach może zostać przedłużony do 10 lat.

Jak odpowiedzieć na żądanie zachowku od dzieci lub wnuków rodzeństwa?

Jeżeli dzieci albo wnuki rodzeństwa zmarłego kierują do spadkobiercy testamentowego wezwanie do zapłaty zachowku, warto odpowiedzieć pisemnie. W odpowiedzi można wskazać, że art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymienia rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa wśród osób uprawnionych do zachowku, dlatego samo pokrewieństwo boczne nie daje podstaw do żądania zapłaty.

Warto zachować kopię wezwania i odpowiedzi, a także dokumenty potwierdzające sytuację rodzinną zmarłego: odpis aktu zgonu małżonka, odpisy aktów zgonu rodziców, testament, protokół otwarcia i ogłoszenia testamentu oraz postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

FAQ

Czy brat lub siostra zmarłego mogą żądać zachowku?

Nie. Brat i siostra spadkodawcy nie są wymienieni w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Mogą w określonych sytuacjach dziedziczyć ustawowo na podstawie art. 932 Kodeksu cywilnego, ale nie mają prawa do zachowku.

Czy dzieci rodzeństwa spadkodawcy mają zachowek?

Nie. Dzieci rodzeństwa, czyli np. siostrzeńcy, siostrzenice, bratankowie i bratanice, nie są uprawnione do zachowku. Nie zmienia tego fakt, że przy braku testamentu mogłyby czasem dziedziczyć ustawowo po zmarłym.

Czy szwagier może odziedziczyć cały spadek z testamentu?

Tak, jeżeli został skutecznie powołany w ważnym testamencie i nie odrzucił spadku. Szwagier nie jest spadkobiercą ustawowym po powinowatym, ale może zostać spadkobiercą testamentowym na podstawie art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Czy rodzice bezdzietnego spadkodawcy mają prawo do zachowku?

Tak, jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy żyli i dziedziczyliby po nim z ustawy. Wynika to z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 932 § 3 Kodeksu cywilnego.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku po testamencie?

Roszczenie przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Tak stanowi art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji dzieci i wnuki nieżyjącego rodzeństwa szwagra nie są uprawnione do zachowku. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego przyznaje zachowek tylko zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo i zstępni rodzeństwa nie są objęci tą ochroną.

Jeżeli zmarły szwagier był bezdzietny, jego żona zmarła wcześniej, a rodzice także nie żyją, to co do zasady nie ma osób, które mogłyby skutecznie żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego. Inaczej należałoby ocenić sprawę tylko wtedy, gdy w chwili śmierci spadkodawcy żył jego rodzic albo istniała inna osoba z kręgu wskazanego w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Art. 941, art. 991 § 1-2, art. 997¹ § 1-3, art. 1007 § 1, art. 1008-1011 oraz art. 117 § 2¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 932 § 3-5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - zasady dziedziczenia ustawowego rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa.
• Tekst ustawy: Internetowy System Aktów Prawnych - Kodeks cywilny.