Dom w zamian za opiekę a zachowek

Pani Magdalena zapytała, czy po śmierci mamy może żądać zachowku, skoro rodzice kilka lat wcześniej przepisali dom jej siostrze w zamian za opiekę. Ojciec zmarł 6 lat temu, a mama niedawno. W takiej sytuacji trzeba oddzielnie ocenić roszczenie po każdym z rodziców oraz ustalić, jaki dokładnie charakter miała umowa zawarta z siostrą.

Czy zachowek należy się, gdy rodzice przekazali dom za opiekę?

Odpowiedź zależy przede wszystkim od treści aktu notarialnego. Samo rodzinne określenie, że dom został przepisany „za opiekę”, nie przesądza jeszcze skutków prawnych. W praktyce najczęściej występują trzy sytuacje:

• darowizna – rodzice nieodpłatnie przekazują dom jednemu dziecku; taka darowizna może być doliczona przy obliczaniu zachowku,
• darowizna z obciążeniem, np. ze służebnością mieszkania albo poleceniem opieki – nadal może być traktowana jako darowizna, choć obciążenia mogą wpływać na wartość rozliczaną przy zachowku,
• umowa dożywocia – dziecko nabywa nieruchomość w zamian za obowiązek dożywotniego utrzymania rodzica; co do zasady nie jest to darowizna i nieruchomości nie dolicza się do zachowku.

Dlatego przed wysłaniem wezwania do zapłaty zachowku warto uzyskać wypis aktu notarialnego albo sprawdzić księgę wieczystą. To tam powinno być ujawnione, czy chodziło o darowiznę, służebność osobistą, prawo dożywocia czy inną konstrukcję prawną.

Zachowek po ojcu i po mamie to dwa odrębne roszczenia

Jeżeli dom należał do obojga rodziców, skutki trzeba analizować osobno po śmierci ojca i osobno po śmierci mamy. Zachowek nie jest jednym wspólnym roszczeniem po obojgu rodzicach. Po każdym spadkodawcy ustala się oddzielnie krąg uprawnionych, udział spadkowy, wartość majątku i ewentualne darowizny doliczane do spadku.

W opisanej sytuacji ojciec zmarł 6 lat temu. Roszczenie o zachowek po ojcu może więc być już przedawnione, ponieważ zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się zasadniczo z upływem 5 lat. Jeżeli jednak w tym czasie doszło do przerwania biegu przedawnienia, np. przez wniesienie pozwu, zawezwanie do próby ugodowej w odpowiednim czasie albo uznanie długu przez zobowiązanego, ocenę trzeba przeprowadzić indywidualnie.

Inaczej wygląda roszczenie po mamie, która zmarła niedawno. Jeżeli umowa zawarta z siostrą była darowizną albo czynnością nieodpłatną o skutkach zbliżonych do darowizny, pani Magdalena i jej brat mogą rozważyć żądanie zachowku po mamie. Jeżeli natomiast była to ważna i rzeczywiście odpłatna umowa dożywocia, żądanie zachowku od wartości domu będzie co do zasady bezpodstawne.

Darowizna nieruchomości jednemu dziecku a zachowek

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Oznacza to, że jeżeli rodzic za życia przekazał jednemu dziecku dom w darowiźnie, wartość tej darowizny może zwiększyć podstawę obliczenia zachowku dla pozostałych uprawnionych.

Nie każda darowizna jest jednak doliczana tak samo. Art. 994 Kodeksu cywilnego przewiduje wyłączenia, m.in. dla drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach oraz dla niektórych darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Ważne jest jednak to, że darowizna na rzecz dziecka, które jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, nie odpada automatycznie tylko dlatego, że od jej dokonania minęło więcej niż 10 lat.

Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że bierze się pod uwagę np. stan domu z dnia darowizny, lecz jego aktualną wartość rynkową według cen przyjmowanych w sprawie o zachowek.

Umowa dożywocia a zachowek

Umowa dożywocia została uregulowana w art. 908 Kodeksu cywilnego. Polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie ustaliły inaczej, obowiązki nabywcy obejmują m.in. przyjęcie zbywcy jako domownika, dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom.

Umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną. Z tego powodu w aktualnej praktyce sądowej przyjmuje się, że nieruchomości przekazanej w ramach rzeczywistego dożywocia nie dolicza się do substratu zachowku. Nie jest to bowiem bezpłatne przysporzenie, lecz przeniesienie własności w zamian za konkretne świadczenia na rzecz dożywotnika.

Nie należy mylić dożywocia z darowizną, w której rodzic zachował służebność mieszkania albo obdarowane dziecko obiecało opiekę. Darowizna z ustanowioną służebnością osobistą nadal może pozostać darowizną. Sama pomoc rodzicom, nawet wieloletnia, nie zmienia automatycznie darowizny w dożywocie, jeżeli z aktu notarialnego i okoliczności sprawy wynika, że strony zawarły właśnie darowiznę.

Czy można podważyć umowę dożywocia?

Spadkobierca pominięty przy przekazaniu nieruchomości może próbować wykazać, że umowa nazwana dożywociem była w rzeczywistości czynnością pozorną, nieważną albo ukrytą darowizną. Nie wystarczy jednak samo niezadowolenie z decyzji rodziców. Potrzebne są konkretne dowody, np. że strony od początku nie zamierzały wykonywać obowiązków dożywocia, rodzic nie rozumiał znaczenia czynności, działał pod wpływem podstępu albo groźby, albo umowa nie odpowiadała rzeczywistym ustaleniom stron.

Samo niewykonywanie obowiązków opieki po zawarciu umowy nie powoduje automatycznie, że dożywocie zamienia się w darowiznę. Kodeks cywilny przewiduje dla dożywotnika inne środki ochrony, w szczególności możliwość żądania zamiany uprawnień na rentę, a w wyjątkowych przypadkach rozwiązania umowy. Po śmierci dożywotnika spadkobiercy mają znacznie trudniejszą sytuację dowodową, dlatego znaczenie mają dokumenty, zeznania świadków, dokumentacja medyczna, potwierdzenia wydatków i faktyczny sposób wykonywania opieki.

Jak oblicza się zachowek po darowiźnie domu?

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniędzy, a nie żądaniem wydania udziału w domu. Uprawniony nie staje się współwłaścicielem nieruchomości tylko dlatego, że dom został kiedyś darowany jego rodzeństwu.

Najpierw ustala się, jaki udział przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie oblicza się ułamek zachowku: co do zasady jest to połowa wartości tego udziału, a jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy – dwie trzecie wartości udziału. Od tak obliczonej kwoty odejmuje się to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy, np. w spadku, zapisie, darowiźnie albo w innej formie zaliczanej na zachowek.

Przy domu przekazanym przez rodziców istotne jest również to, czy nieruchomość była majątkiem wspólnym rodziców. Jeżeli tak, zwykle analizuje się udział przypadający na każdego z nich. W praktyce zachowek po mamie może obejmować tylko tę część wartości darowizny, która odpowiadała majątkowi mamy, a roszczenie po ojcu trzeba ocenić oddzielnie, zwłaszcza pod kątem przedawnienia.

Co powinna zrobić osoba pominięta przy przekazaniu domu?

W pierwszej kolejności należy ustalić stan faktyczny i zebrać dokumenty. Przydatne będą zwłaszcza: akt notarialny przekazania nieruchomości, numer księgi wieczystej, akty zgonu rodziców, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, informacje o testamentach, spis majątku spadkowego, dane o innych darowiznach oraz dokumenty pokazujące, czy opieka była faktycznie wykonywana.

Dopiero po takiej analizie można sensownie ocenić, czy kierować wezwanie do zapłaty zachowku, przeciwko komu je skierować i jaką kwotę wskazać. W sprawach o zachowek błędne wyliczenie wartości roszczenia albo pominięcie przedawnienia może prowadzić do przegrania sprawy i konieczności zwrotu kosztów procesu.

FAQ

Czy po darowiźnie domu jednemu dziecku rodzeństwu należy się zachowek?

Tak, może się należeć, jeżeli rodzeństwo należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku i nie otrzymało należnej wartości w spadku, darowiźnie lub zapisie. Darowizna domu na rzecz jednego dziecka może być doliczona przy obliczaniu zachowku.

Czy umowa dożywocia wchodzi do zachowku?

Co do zasady nie. Rzeczywista umowa dożywocia jest odpłatna, ponieważ nabywca nieruchomości zobowiązuje się do dożywotniego utrzymania zbywcy. Dlatego nieruchomości przekazanej w ten sposób zasadniczo nie dolicza się do substratu zachowku.

Czy darowizna ze służebnością mieszkania to to samo co dożywocie?

Nie. Darowizna ze służebnością mieszkania nadal może być darowizną. Służebność może obniżać wartość nieruchomości przy wyliczeniu zachowku, ale sama w sobie nie powoduje, że umowa staje się umową dożywocia.

Czy upływ 10 lat od darowizny zawsze wyłącza zachowek?

Nie zawsze. Reguła 10 lat dotyczy określonych darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dzieci lub innych osób z kręgu najbliższych wymagają dokładniejszej analizy.

Ile wynosi zachowek?

Zachowek wynosi zwykle połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się co do zasady z upływem 5 lat. Przy roszczeniu przeciwko obdarowanemu termin zwykle liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. W konkretnych sprawach trzeba sprawdzić, czy bieg przedawnienia nie został przerwany albo zawieszony.

Czy można żądać części domu zamiast pieniędzy?

Nie w typowej sprawie o zachowek. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony może żądać zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia na niego udziału w nieruchomości przekazanej innemu dziecku.

Jakie dokumenty są najważniejsze w sprawie o zachowek po przekazaniu domu?

Najważniejsze są akt notarialny darowizny albo dożywocia, księga wieczysta, dokumenty spadkowe po rodzicach, informacje o testamentach, dokumenty dotyczące wartości nieruchomości oraz dowody pokazujące, czy i w jaki sposób opieka była wykonywana.

Podsumowanie

Jeżeli rodzice przekazali dom jednemu dziecku, pozostałe dzieci nie powinny z góry zakładać ani że zachowek na pewno im się należy, ani że został całkowicie wyłączony. Decydujące znaczenie ma to, czy doszło do darowizny, darowizny z obciążeniem, czy rzeczywistej umowy dożywocia. Darowizna może być doliczana przy obliczaniu zachowku, natomiast ważne i odpłatne dożywocie zasadniczo nie.

W przypadku pani Magdaleny roszczenie po ojcu, który zmarł 6 lat temu, może być przedawnione. Roszczenie po mamie wymaga natomiast sprawdzenia aktu notarialnego, wartości udziału mamy w nieruchomości, kręgu spadkobierców i ewentualnych świadczeń otrzymanych wcześniej przez dzieci. Dopiero po takiej analizie można ocenić, czy i w jakiej wysokości zachowek jest realnie należny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888, art. 908-916, art. 991-1001 i art. 1007.
2. Art. 993 Kodeksu cywilnego - zasady doliczania darowizn i zapisów windykacyjnych przy obliczaniu zachowku.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., sygn. akt III CSK 359/07.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2022 r., sygn. akt I NSNc 551/21.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2012 r., sygn. akt I CSK 217/12.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt III CSK 39/10.