Zmuszenie do udziału w kosztach domu opieki dla matki

Publiczny DPS a prywatny dom opieki – to nie jest ta sama procedura

W sprawach dotyczących odpłatności za opiekę nad starszym rodzicem trzeba najpierw odróżnić dwie sytuacje: skierowanie do domu pomocy społecznej na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz zawarcie prywatnej umowy z placówką opiekuńczą.

Jeżeli chodzi o publiczny dom pomocy społecznej, podstawą jest art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję ustalającą opłatę wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby, co wynika z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli natomiast ciocia podpisała umowę z prywatnym domem opieki, ojciec nie staje się automatycznie dłużnikiem tej placówki tylko dlatego, że jest synem pensjonariuszki. Prywatny dom opieki może żądać zapłaty przede wszystkim od osoby, która zawarła umowę. Nie wyklucza to jednak dochodzenia od ojca alimentów na rzecz matki albo zwrotu części wydatków przez osobę, która faktycznie ponosi koszty utrzymania matki.

Przy wyborze ścieżki działania istotne jest więc, czy rodzina chce doprowadzić do formalnego skierowania babci do publicznego DPS, czy utrzymać pobyt w placówce prywatnej i rozliczać koszty między dziećmi. Więcej o praktycznych problemach z odpłatnością za pobyt w placówce znajdziesz także w materiale o tym, jak ustalane są koszty pobytu DPS.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za publiczny DPS określa art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis wskazuje kolejność osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

W przypadku osoby starszej, która ma dzieci, zstępnymi są przede wszystkim jej dzieci, a dopiero w dalszej kolejności wnuki. Oznacza to, że ojciec i ciocia, jako dzieci babci, znajdują się w tej samej grupie osób mogących ponosić odpłatność. Wnuki mogą być brane pod uwagę dopiero wtedy, gdy zobowiązanie przechodzi dalej w ramach kategorii zstępnych. Praktyczne omówienie podobnej sytuacji znajdziesz w artykule o tym, kiedy możliwa jest odpłatność za DPS przez wnuczkę.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę nie wyższą niż 70% swojego dochodu. Jeżeli emerytura babci nie wystarcza na pełny koszt DPS, pozostała część może zostać rozłożona na osoby zobowiązane oraz gminę zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2 i 3 tej ustawy.

Kiedy dziecko może zostać obciążone opłatą za DPS rodzica?

Na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy o pomocy społecznej osoba samotnie gospodarująca może zostać obciążona opłatą za DPS członka rodziny, jeżeli jej dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Jednocześnie po wniesieniu opłaty musi jej pozostać co najmniej 300% tego kryterium.

Na podstawie art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy o pomocy społecznej osoba w rodzinie może zostać obciążona opłatą, jeżeli dochód na osobę w jej rodzinie jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Również w tym przypadku po zapłacie musi pozostać co najmniej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

Od 1 stycznia 2025 r. kryteria dochodowe z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, wynoszą 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to, że próg 300% wynosi odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł.

Jeżeli dochód ojca nie przekracza tych progów, organ nie powinien ustalać mu opłaty za DPS. Jeżeli dochód je przekracza, organ musi jeszcze obliczyć taką kwotę, aby po zapłacie ojcu pozostało minimum ustawowe. Znaczenie mogą mieć także wydatki, stan zdrowia, obowiązki rodzinne i inne okoliczności, które uzasadniają zwolnienie z opłaty.

Czy brak zgody ojca blokuje skierowanie matki do DPS?

Co do zasady brak współpracy jednego z dzieci nie powinien sam w sobie blokować postępowania o skierowanie osoby starszej do publicznego DPS. Decyzję o skierowaniu i decyzję o opłacie wydaje organ gminy na podstawie art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Organ może prowadzić postępowanie administracyjne, ustalać sytuację dochodową osób zobowiązanych i wydawać decyzje na podstawie zgromadzonych danych.

Jeżeli osoba zobowiązana do ponoszenia opłaty nie chce zawrzeć umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, organ może ustalić wysokość opłaty w drodze decyzji administracyjnej na zasadach wynikających z art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej. Od decyzji przysługuje odwołanie na zasadach określonych w art. 127 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W praktyce warto złożyć do ośrodka pomocy społecznej pisemny wniosek o przeprowadzenie procedury skierowania do DPS albo o ponowne wyjaśnienie, dlaczego organ uzależnia postępowanie od kontaktu z ojcem. Jeżeli babcia nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody z powodu demencji, sprawa może wymagać udziału przedstawiciela ustawowego, kuratora albo rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.

Prywatny dom opieki i możliwość żądania pieniędzy od rodzeństwa

Jeżeli babcia przebywa w prywatnym domu opieki, a umowę podpisała ciocia, prywatna placówka nie może automatycznie obciążyć ojca fakturą, jeżeli ojciec nie był stroną umowy. Nie oznacza to jednak, że ojciec jest całkowicie zwolniony z odpowiedzialności za utrzymanie matki.

Podstawą dochodzenia pieniędzy może być obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Dzieci są więc osobami zobowiązanymi wobec rodzica przed dalszymi krewnymi.

Na podstawie art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, poza szczególnym przypadkiem alimentów na dziecko, uprawniony do alimentów jest ten, kto znajduje się w niedostatku. Niedostatek nie oznacza wyłącznie całkowitego braku środków do życia. W praktyce chodzi również o sytuację, w której osoba nie może własnymi siłami i ze swoich dochodów zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, na przykład kosztów koniecznej całodobowej opieki.

Zakres alimentów ustala się według art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli według usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Sąd bada więc zarówno realne koszty opieki nad matką, jak i dochody, majątek, koszty utrzymania oraz sytuację rodzinną ojca.

Jeżeli ciocia płaci za babcię koszty, które powinny obciążać także ojca, może w określonych okolicznościach powołać się na art. 140 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje roszczenie o zwrot od osoby zobowiązanej do alimentów, jeżeli ktoś dostarcza drugiemu środków utrzymania, choć sam nie był zobowiązany albo był zobowiązany tylko dlatego, że uzyskanie świadczeń od właściwie zobowiązanego było niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Alimenty od dziecka na rodzica z demencją

Jeżeli babcia ma demencję i nie jest w stanie samodzielnie prowadzić spraw, pozew o alimenty powinien zostać wniesiony przez osobę uprawnioną do jej reprezentowania. Jeżeli babcia zachowała rozeznanie i może świadomie udzielić pełnomocnictwa, może upoważnić córkę do działania w jej imieniu. Jeżeli nie jest w stanie skutecznie udzielić pełnomocnictwa, potrzebne może być ustanowienie kuratora albo opiekuna prawnego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite jest uregulowane w art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Może zostać orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe reguluje art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dotyczy osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Dla takiej osoby ustanawia się kuratora, zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie prowadzi sąd okręgowy na podstawie art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć osoby wymienione w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Prokurator może działać w takich sprawach na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa osoby wskazane w art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, w tym osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy, małżonek oraz prokurator. Sąd może także ustanowić doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli jest to potrzebne dla ochrony osoby, której dotyczy wniosek.

Czy ojciec może odmówić płacenia, bo nie zgadzał się na prywatny DPS?

Ojciec może podnosić, że nie wyrażał zgody na wybór konkretnej prywatnej placówki, zwłaszcza jeżeli jej koszt jest znacznie wyższy niż koszt dostępnej opieki publicznej. Nie zamyka to jednak drogi do alimentów. Sąd będzie oceniał, czy ponoszone koszty są usprawiedliwionymi potrzebami babci w rozumieniu art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli stan zdrowia babci wymaga całodobowej opieki, a rodzina nie jest w stanie jej zapewnić w domu, koszt opieki może być uznany za usprawiedliwioną potrzebę. Sporne może być natomiast to, czy wybrana prywatna placówka i jej cena są racjonalne w danych okolicznościach. Znaczenie będą miały dokumenty medyczne, decyzje o stopniu niepełnosprawności, opinie lekarzy, wysokość emerytury babci, dostępność publicznego DPS oraz realne możliwości opieki po stronie dzieci.

Jeżeli ojciec otrzymał od matki mieszkanie albo inne istotne przysporzenie, ta okoliczność nie tworzy automatycznie obowiązku zapłaty za DPS, ale może mieć znaczenie przy ocenie zasad współżycia społecznego, sytuacji majątkowej i rodzinnych rozliczeń. Podobny wątek omawia materiał dotyczący relacji między opłatami DPS a mieszkaniem.

Zwolnienie z opłaty za DPS

Osoba zobowiązana do ponoszenia opłaty za publiczny DPS może ubiegać się o zwolnienie z opłaty w całości lub w części. Podstawą jest art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis wymienia przykładowe okoliczności, takie jak długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne spowodowane zdarzeniami losowymi, utrzymywanie się małżonków, zstępnych lub wstępnych z jednego świadczenia albo samotne wychowywanie dziecka.

Istnieją także sytuacje, w których zwolnienie ma charakter obligatoryjny. Art. 64a ustawy o pomocy społecznej przewiduje całkowite zwolnienie z opłaty na wniosek osoby zobowiązanej, jeżeli przedstawi ona prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona, albo prawomocne orzeczenie o skazaniu mieszkańca DPS za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby zobowiązanej, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica.

Wniosek o zwolnienie powinien zawierać opis sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i finansowej oraz dokumenty potwierdzające koszty utrzymania. Praktyczne wskazówki dotyczące takiego pisma znajdziesz w opracowaniu o tym, jak uzyskać zwolnienie z opłat DPS.

Co można zrobić w opisanej sytuacji?

W opisanej sprawie możliwe są równolegle trzy kierunki działania. Po pierwsze, można wrócić do ośrodka pomocy społecznej i złożyć pisemny wniosek o wyjaśnienie możliwości skierowania babci do publicznego DPS oraz ustalenia odpłatności w decyzji administracyjnej. Brak chęci współpracy ojca nie powinien automatycznie kończyć sprawy.

Po drugie, jeżeli rodzina pozostaje przy prywatnym domu opieki, można przygotować pozew o alimenty od ojca na rzecz babci na podstawie art. 128, art. 133 § 2 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Pozew powinien wykazywać niedostatek babci, koszty opieki oraz możliwości zarobkowe i majątkowe ojca.

Po trzecie, jeżeli ciocia już ponosi koszty zamiast ojca, można rozważyć roszczenie o zwrot części wydatków na podstawie art. 140 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W takim przypadku trzeba wykazać, że poniesione wydatki rzeczywiście służyły utrzymaniu babci, były usprawiedliwione oraz w jakim zakresie ojciec powinien w nich partycypować.

FAQ

Źródła

• Art. 54, art. 59, art. 60, art. 61, art. 64, art. 64a i art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
• Art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.
• Art. 13 i art. 16 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 128, art. 129, art. 133 § 2, art. 135 § 1 i art. 140 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 544–560, w szczególności art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 546 § 1 i art. 548 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 127 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, dotycząca zasad wykładni obowiązku alimentacyjnego i pojęcia niedostatku.