Czy trzeba opiekować się chorym ojcem, który stosował przemoc?

Nie ma automatycznego obowiązku osobistej opieki nad ojcem

W opisanej sytuacji trzeba wyraźnie oddzielić dwie różne kwestie: osobistą opiekę nad chorym ojcem oraz obowiązek alimentacyjny. To nie jest to samo.

Polskie prawo nie przewiduje przepisu, który nakazywałby dorosłemu dziecku przyjąć chorego rodzica do własnego domu, pielęgnować go osobiście albo całodobowo się nim zajmować tylko dlatego, że istnieje więź rodzinna. Z obowiązku opieki nad rodzicami nie wynika więc bezwzględny nakaz osobistego świadczenia opieki w naturze, zwłaszcza gdy relacje rodzinne były zerwane, występowała przemoc albo dziecko mieszka za granicą.

Jeżeli ojciec wymaga opieki paliatywnej, hospicyjnej albo całodobowej opieki instytucjonalnej, właściwą drogą jest w pierwszej kolejności korzystanie ze świadczeń zdrowotnych i pomocy społecznej, a nie przerzucanie całego ciężaru na jedno dziecko.

Kiedy dziecko może być zobowiązane do alimentów na rzecz rodzica?

Podstawą prawną jest art. 128 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. W relacji rodzic–dorosłe dziecko chodzi już co do zasady o środki utrzymania, czyli najczęściej pieniądze.

Zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Oznacza to, że dziecko jest w kolejności wcześniejszej niż rodzeństwo rodzica. Sama kolejność nie wystarcza jednak do zasądzenia alimentów.

Kluczowy jest art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: poza wypadkiem dziecka małoletniego uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Rodzic musi więc wykazać, że nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb.

Zakres ewentualnych alimentów wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – zależy on jednocześnie od:

• usprawiedliwionych potrzeb rodzica,
• możliwości zarobkowych i majątkowych dziecka.

Nie liczy się więc wyłącznie faktyczny dochód „na rękę”, ale szersza ocena możliwości finansowych. Jeżeli dziecko ma własną rodzinę, kredyty, koszty leczenia, utrzymuje dzieci lub mieszka za granicą przy wysokich kosztach życia, wszystko to może mieć znaczenie.

Przemoc, porzucenie i brak alimentów ze strony ojca mogą mieć decydujące znaczenie

Najważniejszy w takiej sprawie jest art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przepisu tego nie stosuje się do obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka, ale stosuje się go w relacji dorosłe dziecko – rodzic.

W praktyce sądy biorą pod uwagę m.in.:

• stosowanie przemocy psychicznej lub fizycznej wobec dziecka albo drugiego rodzica,
• uzależnienie połączone z agresją i destabilizacją życia rodzinnego,
• uporczywe niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka,
• faktyczne porzucenie dziecka i zerwanie relacji z winy rodzica,
• brak jakiegokolwiek zainteresowania losem dziecka przez wiele lat.

To oznacza, że nawet jeśli ojciec znajduje się obecnie w trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej, sąd nie musi zasądzić alimentów. Wszystko zależy od tego, czy da się wykazać, że wcześniejsze zachowanie ojca było na tyle naganne, iż obecne żądanie wobec dziecka nie zasługuje na ochronę.

Jeżeli między stronami doszło do późniejszego częściowego pojednania albo dziecko dobrowolnie udzielało pomocy, nie przekreśla to automatycznie możliwości obrony. Sąd ocenia cały stan faktyczny, a nie jeden pojedynczy gest.

Jakie dowody warto przygotować?

Jeżeli istnieje ryzyko sporu sądowego albo postępowania w OPS, warto zgromadzić dowody potwierdzające wcześniejsze zachowanie ojca oraz obecną sytuację dziecka. Mogą to być w szczególności:

• wyroki karne, notatki policyjne, dokumentacja z procedury „Niebieskiej Karty”,
• zaświadczenia lekarskie lub psychologiczne dotyczące skutków przemocy,
• wyroki lub ugody alimentacyjne oraz dowody ich niewykonywania,
• korespondencja, wiadomości, pisma urzędowe,
• zeznania świadków: matki, rodzeństwa, dalszej rodziny, sąsiadów,
• dokumenty o własnych dochodach, kosztach utrzymania i obowiązkach rodzinnych.

Jeżeli relacje rodzinne zostały trwale zerwane, pomocny może być też materiał pokazujący długoletnie zerwanie kontaktów wynikające z zachowania rodzica, a nie z arbitralnej decyzji dziecka.

Hospicjum, opieka paliatywna i leczenie na NFZ

Jeżeli ojciec choruje nowotworowo i kwalifikuje się do hospicjum, znaczenie mają przepisy ustawy z 27.08.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Zgodnie z art. 15 ust. 2 pkt 11 tej ustawy świadczeniami gwarantowanymi są świadczenia opieki paliatywnej i hospicyjnej.

W praktyce oznacza to, że przy spełnieniu warunków medycznych pacjent może korzystać z opieki hospicyjnej finansowanej ze środków publicznych. O konkretnym rodzaju świadczenia decyduje stan zdrowia, kwalifikacja lekarska oraz zasady organizacyjne świadczeniodawcy mającego umowę z NFZ. To może realnie ograniczyć zakres wydatków rodziny.

Jeżeli chory nie jest w stanie samodzielnie wyrażać zgody albo prowadzić swoich spraw, czasem trzeba równolegle rozważyć kwestie pełnomocnictwa, przedstawicielstwa medycznego albo – w skrajnych przypadkach – postępowania dotyczącego ubezwłasnowolnienia. To jednak zależy od konkretnego stanu faktycznego i nie jest automatyczne.

Dom pomocy społecznej a opłaty – to osobna kwestia niż alimenty

W praktyce często większym problemem niż proces o alimenty okazuje się odpłatność za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Tu stosuje się nie Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale ustawę z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Jednocześnie art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej przewiduje, że mieszkaniec domu ponosi opłatę nie więcej niż do wysokości 70% swojego dochodu. Dopiero brak pokrycia pełnego kosztu uruchamia udział kolejnych osób zobowiązanych oraz gminy.

Przy ustalaniu odpłatności organ nie może działać dowolnie. Znaczenie mają także przepisy art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej, które pozwalają w określonych sytuacjach na częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty. W sprawach przemocy domowej, długotrwałego braku więzi, niewywiązywania się rodzica z obowiązków rodzinnych albo szczególnie trudnej sytuacji życiowej dziecka trzeba zawsze sprawdzić, czy zachodzą przesłanki do zwolnienia.

Jeżeli otrzyma Pani decyzję o odpłatności, przysługuje od niej odwołanie na zasadach Kodeksu postępowania administracyjnego – co do zasady w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, na podstawie art. 129 § 1 i § 2 ustawy z 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.

Czy można „zrzec się” opieki nad rodzicem?

W języku potocznym często pada pytanie, czy można zrzec się opieki nad chorym członkiem rodziny. Prawnie trzeba doprecyzować, o co chodzi. Nie składa się jednego uniwersalnego oświadczenia, które „na zawsze” zwalniałoby z wszelkiej odpowiedzialności wobec rodzica.

Można natomiast:

• odmówić osobistego przejęcia całodobowej opieki w domu,
• bronić się przed roszczeniem alimentacyjnym w sądzie, powołując art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• wnosić o zwolnienie z opłaty za DPS na podstawie ustawy o pomocy społecznej,
• wskazywać, że właściwą formą zabezpieczenia chorego jest hospicjum, ZOL, DPS albo inne świadczenia instytucjonalne.

Dlatego zamiast pytać ogólnie o „zrzeczenie”, lepiej ustalić, o jaki dokładnie obowiązek chodzi i na jakiej podstawie prawnej ktoś próbuje go nałożyć.

Czy znaczenie ma to, że ojciec ma rodzeństwo albo inny majątek?

Tak. Po pierwsze, przy ocenie niedostatku bada się również majątek samego rodzica. Jeżeli ma oszczędności, nieruchomość, prawo do działki, wierzytelności albo możliwe roszczenia wobec innych osób, sąd lub organ powinien to uwzględnić.

Po drugie, warto sprawdzić, czy ojciec nie ma niewyjaśnionych spraw majątkowych po swoich rodzicach. Jeżeli przysługiwały mu prawa spadkowe, roszczenie o zachowek albo udział we współwłasności, może to wpływać na ocenę jego sytuacji. Nie zawsze takie kwestie są od razu widoczne, ale czasem decydują o tym, czy rodzic rzeczywiście pozostaje w niedostatku.

FAQ

Czy muszę zabrać chorego ojca do swojego domu?

Nie. Samo bycie dzieckiem chorego rodzica nie tworzy obowiązku przyjęcia go do własnego mieszkania ani osobistej całodobowej opieki.

Czy ojciec może żądać ode mnie pieniędzy?

Tak, ale tylko po spełnieniu warunków z art. 133 § 2 i art. 135 § 1 K.r.o., czyli przede wszystkim wtedy, gdy znajduje się w niedostatku, a Pani ma możliwości finansowe.

Czy przemoc z przeszłości ma znaczenie?

Tak. Może być podstawą do oddalenia roszczenia alimentacyjnego na podstawie art. 144¹ K.r.o., jeżeli żądanie alimentów byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Czy OPS może obciążyć mnie kosztami pobytu ojca w DPS?

Może wszcząć takie postępowanie na podstawie ustawy o pomocy społecznej, ale nie oznacza to automatycznie obowiązku zapłaty w każdej wysokości. Decyzję można kwestionować i wnosić o zwolnienie z opłaty.

Czy mieszkanie za granicą zwalnia z obowiązków?

Nie automatycznie, ale ma znaczenie przy ocenie możliwości osobistej opieki oraz rzeczywistych możliwości zarobkowych i kosztów utrzymania.

Źródła

• Ustawa z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 128, art. 129 § 1, art. 133 § 2, art. 135 § 1, art. 144¹.
• Ustawa z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 61, art. 64, art. 64a.
• Ustawa z 27.08.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w szczególności art. 15 ust. 2 pkt 11.
• Ustawa z 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 129 § 1 i § 2.