Opieka i alimenty na rodziców – jak podzielić obowiązki między rodzeństwo?

Obowiązek alimentacji rodziców – kto naprawdę odpowiada?

Podstawą jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W relacji rodzic–dziecko oznacza to, że rodzice mogą żądać alimentów od swoich dzieci, jeżeli spełnione są ustawowe warunki.

Kolejność zobowiązanych wynika z art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli jest kilkoro dzieci, czyli kilka osób zobowiązanych w tym samym stopniu, obowiązek rozkłada się między nie w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. To znaczy, że nie zawsze po równo kwotowo, ale proporcjonalnie do realnej sytuacji każdego dziecka.

Sam fakt, że część rodzeństwa mieszka za granicą, nie zwalnia ich z obowiązku. Miejsce zamieszkania nie zostało wskazane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym jako przesłanka wyłączenia odpowiedzialności. W praktyce trzeba jednak podać organowi lub sądowi dane pozostałego rodzeństwa i opisać ich sytuację, aby ciężar nie został przerzucony wyłącznie na jedno dziecko.

Kiedy rodzic może żądać alimentów od dziecka?

W przypadku rodziców nie wystarczy samo pokrewieństwo. Zgodnie z art. 133 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. Niedostatek oznacza sytuację, w której rodzic nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, jedzenie, leczenie, leki, higiena czy niezbędna opieka.

Zakres alimentów wyznacza art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z jednej strony bierze się pod uwagę usprawiedliwione potrzeby rodzica, a z drugiej możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka. Liczą się nie tylko faktyczne dochody, ale także to, ile dana osoba obiektywnie mogłaby zarabiać przy swoim wieku, zdrowiu i kwalifikacjach.

Jeżeli więc mąż jest chory, ma dzieci na utrzymaniu i ograniczone możliwości zarobkowe, to są to okoliczności, które trzeba wyraźnie wykazać dokumentami. W praktyce znaczenie mają m.in. zaświadczenia lekarskie, decyzje rentowe, dokumenty o zarobkach, kosztach leczenia i wydatkach na rodzinę.

Czy synowa ma obowiązek alimentów na teściów?

Co do zasady – nie. Obowiązek alimentacyjny wobec rodziców wynika z pokrewieństwa, a synowa nie jest krewną teściów w linii prostej. Katalog osób zobowiązanych z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie obejmuje synowej ani zięcia wobec teściów.

Jeżeli więc pismo z MOPS lub innej jednostki zostało skierowane także do Pani, nie oznacza to automatycznie, że ciąży na Pani własny obowiązek alimentacyjny wobec teścia lub teściowej. Organ może natomiast pytać o sytuację dochodową gospodarstwa domowego, gdy bada możliwości finansowe dziecka pozostającego w małżeństwie i prowadzącego wspólne gospodarstwo. To jednak nie zamienia synowej w samodzielnie zobowiązaną do alimentacji teściów.

W odpowiedzi warto wyraźnie zaznaczyć, że zobowiązanym jest syn rodziców, a nie jego żona, oraz że dane przekazywane są jedynie pomocniczo dla oceny sytuacji rodziny. Jeżeli organ sugeruje coś innego, dobrze żądać wskazania podstawy prawnej na piśmie.

Czy rozdzielność majątkowa coś zmienia?

Rozdzielność majątkowa nie znosi obowiązku alimentacyjnego dziecka wobec rodziców, bo ten obowiązek wynika z art. 128 i art. 129 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a nie z ustroju majątkowego małżonków.

Może jednak mieć znaczenie dowodowe przy wykazywaniu, jakie składniki majątku należą do męża, a jakie do żony. Nie oznacza to jednak, że organ albo sąd całkowicie pominie fakt wspólnego zamieszkiwania, wspólnych kosztów życia czy faktycznego wsparcia finansowego między małżonkami. W sprawach alimentacyjnych liczy się rzeczywista sytuacja ekonomiczna, a nie tylko formalny zapis o rozdzielności.

Dlatego rozdzielność majątkowa może pomóc uporządkować dokumenty i wykazać, że określony majątek nie należy do zobowiązanego dziecka, ale sama w sobie nie daje automatycznego zwolnienia od udziału w utrzymaniu rodzica.

Osobista opieka nad rodzicem a obowiązek finansowy

Świadczenie alimentacyjne nie zawsze musi mieć wyłącznie formę pieniężną. Z art. 135 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy wynika wprost, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby uprawnionej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o jej utrzymanie lub wychowanie. Przepis najczęściej stosuje się przy dzieciach małoletnich, ale w praktyce alimentacyjnej dopuszcza się także uwzględnianie rzeczywistej, stałej opieki nad rodzicem.

Jeżeli jedno z dzieci regularnie robi zakupy, organizuje wizyty lekarskie, zapewnia transport, sprząta, gotuje albo codziennie dogląda rodzica, to taki wkład powinien zostać uwzględniony przy ocenie zakresu jego obowiązku. Nie oznacza to jednak automatycznie, że w ogóle nie będzie ono partycypować finansowo. Wszystko zależy od skali pomocy i od tego, czy zaspokaja ona realne potrzeby rodzica.

W opisanej sytuacji warto dokładnie wykazać, jaka pomoc już jest udzielana dobrowolnie: przelewy, zakupy, wizyty, leki, opłacane rachunki, organizowanie opieki czy kontakty z lekarzami. Im lepiej to zostanie udokumentowane, tym łatwiej wykazać, że wsparcie już istnieje i nie powinno być pomijane.

Wezwanie z MOPS lub gminy – co zrobić praktycznie?

Jeżeli otrzymali Państwo wezwanie do wykazania dochodów, nie należy go ignorować. Trzeba odpowiedzieć w terminie wskazanym w piśmie, załączyć dokumenty i od razu podnieść wszystkie istotne okoliczności:

• że rodzice mają kilkoro dzieci,
• że pozostałe rodzeństwo również jest zobowiązane na podstawie art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• że część wsparcia jest już udzielana dobrowolnie,
• że mąż ma ograniczone możliwości zarobkowe z uwagi na stan zdrowia,
• że na utrzymaniu pozostają dzieci i bieżące koszty rodziny.

Warto podać pełne dane rodzeństwa: imiona, nazwiska, adresy, możliwie także numery telefonu lub e-mail, jeśli są znane. Dobrze też opisać, kto już pomaga rodzicom i w jakim zakresie.

Jeżeli sprawa dotyczy odpłatności za pomoc społeczną, usługi opiekuńcze albo pobyt w domu pomocy społecznej, równolegle mogą mieć znaczenie przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w tym zasady ustalania odpłatności i przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego. W takich sprawach trzeba zawsze sprawdzić, czy organ prowadzi postępowanie na właściwej podstawie prawnej i czy prawidłowo ustala krąg osób zobowiązanych.

Czy jedno dziecko może zostać obciążone bardziej niż reszta?

Tak, ale nie dlatego, że organowi tak wygodniej. Zgodnie z art. 129 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy uprawniony może żądać od jednego z kilku zobowiązanych świadczenia tylko w części na niego przypadającej. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy uzyskanie na czas potrzebnych środków utrzymania od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności jest niemożliwe albo połączone z nadmiernymi trudnościami.

To oznacza, że w szczególnych przypadkach ciężar może tymczasowo przesunąć się na jedną osobę, ale nie powinno to prowadzić do trwałego pomijania pozostałego rodzeństwa. Jeżeli jedno dziecko ponosi większe koszty niż wynika to z jego udziału, może potem dochodzić rozliczeń od rodzeństwa, zależnie od konkretnego stanu faktycznego i podstawy roszczenia.

Tabela: kto i na jakiej zasadzie odpowiada?

FAQ

Czy dzieci muszą opiekować się rodzicami osobiście?

Nie zawsze. Przepisy o alimentach dotyczą przede wszystkim dostarczania środków utrzymania. W praktyce pomoc może mieć formę finansową albo osobistą, jeśli rzeczywiście zaspokaja potrzeby rodzica. Nie ma jednak przepisu, który automatycznie nakazuje każdemu dziecku osobistą, codzienną opiekę.

Czy pobyt za granicą zwalnia rodzeństwo z obowiązku?

Nie. Art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie uzależnia obowiązku od miejsca zamieszkania. Rodzeństwo za granicą nadal powinno uczestniczyć w kosztach odpowiednio do swoich możliwości.

Czy synowa może być pozwana o alimenty na teściów?

Co do zasady nie, ponieważ obowiązek wobec rodziców wynika z pokrewieństwa, a nie z powinowactwa. Zobowiązanym jest dziecko rodziców, a nie jego małżonek.

Czy rozdzielność majątkowa całkowicie chroni przed taką sprawą?

Nie. Rozdzielność nie usuwa obowiązku alimentacyjnego dziecka wobec rodzica. Może jednak mieć znaczenie przy wykazywaniu, jaki majątek należy do zobowiązanego, a jaki do jego małżonka.

Czy choroba dziecka może zmniejszyć jego udział w alimentach?

Tak, jeżeli realnie ogranicza możliwości zarobkowe i zwiększa własne usprawiedliwione wydatki. Trzeba to jednak wykazać dokumentami, np. zaświadczeniami lekarskimi, decyzjami rentowymi i rachunkami za leczenie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.

3. W praktyce rozstrzygnięcie zależy od konkretnych dokumentów, sytuacji zdrowotnej zobowiązanego, zakresu już udzielanej pomocy oraz od tego, czy sprawa dotyczy klasycznych alimentów, czy odpłatności ustalanej w trybie przepisów o pomocy społecznej.