Alimenty dla rodziców a rozdzielność majątkowa

Kiedy rodzic może żądać alimentów od dziecka?

Podstawą obowiązku alimentacyjnego jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Rodzic i dziecko są krewnymi w linii prostej, dlatego między nimi może powstać obowiązek alimentacyjny.

Nie oznacza to jednak, że każdy rodzic może automatycznie żądać pieniędzy od dorosłego dziecka. Zgodnie z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba uprawniona do alimentów, inna niż dziecko, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, może żądać alimentów tylko wtedy, gdy znajduje się w niedostatku. W sprawach dotyczących rodziców właśnie niedostatek jest jedną z kluczowych przesłanek.

Stan niedostatku nie musi oznaczać całkowitego braku środków do życia. W orzeczeniu Sądu Najwyższego z 29 września 1958 r., sygn. akt II Cr 817/57, wskazano, że niedostatek obejmuje także sytuację, w której uprawniony nie jest w stanie w pełni zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Chodzi więc między innymi o koszty mieszkania, żywności, leczenia, leków, rehabilitacji, opieki oraz podstawowych potrzeb dnia codziennego.

Czy alimenty należą się od synowej albo zięcia?

Nie. Art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi o krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Synowa i zięć są powinowatymi, a nie krewnymi rodzica. Z tego powodu rodzic nie może skutecznie żądać alimentów bezpośrednio od małżonka swojego dziecka tylko dlatego, że dziecko pozostaje w małżeństwie.

Ma to praktyczne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy dziecko pozostaje w związku małżeńskim z osobą dobrze zarabiającą. Dochody małżonka zobowiązanego nie tworzą samodzielnej podstawy do zasądzenia alimentów od tego małżonka na rzecz teścia lub teściowej. Podobny problem, ale od strony kosztów ponoszonych przez zięcia, omawia materiał: koszty teściowej.

Kolejność osób zobowiązanych do alimentów

Przy alimentach na rzecz rodzica znaczenie ma kolejność zobowiązanych. Zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych, bliżsi stopniem są zobowiązani przed dalszymi. W praktyce dzieci wyprzedzają wnuki.

Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnych w tym samym stopniu obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Oznacza to, że jeśli rodzic ma kilkoro dorosłych dzieci, sąd nie musi zasądzać od każdego takiej samej kwoty. Jedno dziecko może płacić więcej, drugie mniej, a w wyjątkowych sytuacjach jedno z nich może w ogóle nie zostać obciążone alimentami, jeżeli nie ma realnych możliwości płatniczych.

Ważny jest również art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po zawarciu małżeństwa wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Jeżeli więc rodzic pozostaje w małżeństwie, sąd powinien zbadać, czy jego małżonek może zaspokoić jego potrzeby przed obciążeniem dzieci.

Jak rozdzielność majątkowa wpływa na alimenty dla rodzica?

Rozdzielność majątkowa między dzieckiem a jego małżonkiem ma znaczenie przy ustalaniu majątkowych możliwości zobowiązanego. Jeżeli małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową, jej podstawą jest art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skutek rozdzielności opisuje art. 51 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: każdy z małżonków zachowuje majątek nabyty przed zawarciem umowy oraz majątek nabyty później.

W sprawie o alimenty dla rodzica sąd bada możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka zobowiązanego na podstawie art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, majątek małżonka dziecka co do zasady nie jest majątkiem zobowiązanego dziecka i nie może być traktowany tak, jakby automatycznie zwiększał jego zdolność alimentacyjną.

Nie oznacza to jednak, że sytuacja rodzinna zobowiązanego jest całkowicie obojętna. Sąd może badać realne koszty utrzymania dziecka, udział w kosztach mieszkania, obowiązki wobec własnych dzieci, kredyty, stan zdrowia i inne uzasadnione wydatki. Dochód małżonka może mieć znaczenie pośrednie, na przykład gdy część kosztów gospodarstwa domowego ponosi małżonek, przez co zobowiązany ma mniejsze własne wydatki. Nie jest to jednak to samo, co obciążenie małżonka alimentami na rzecz teścia lub teściowej.

Co sąd bierze pod uwagę przy ustalaniu wysokości alimentów?

Art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje dwie podstawowe granice alimentów: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego. Sąd nie zasądza więc kwoty wyłącznie według potrzeb rodzica ani wyłącznie według dochodów dziecka. Musi zestawić oba elementy.

W wyroku Sądu Najwyższego z 20 stycznia 1972 r., sygn. akt III CRN 470/71, podkreślono, że górną granicą świadczeń alimentacyjnych są zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego, nawet jeżeli w tych granicach nie zostaną pokryte wszystkie usprawiedliwione potrzeby osoby uprawnionej. To nadal aktualna, praktyczna zasada przy ustalaniu wysokości alimentów.

Czy można odmówić płacenia alimentów rodzicowi?

Tak, ale zależy to od konkretnego stanu faktycznego. Art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala zobowiązanemu uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przepis ten nie dotyczy obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka, ale może mieć zastosowanie w sprawie, w której rodzic żąda alimentów od dorosłego dziecka.

Przykładowo sąd może badać, czy rodzic porzucił dziecko, uporczywie uchylał się od własnych obowiązków alimentacyjnych, stosował przemoc, nadużywał alkoholu w sposób niszczący rodzinę albo przez wiele lat nie utrzymywał z dzieckiem kontaktu z własnej winy. Sam konflikt rodzinny zwykle nie wystarczy. Konieczne jest wykazanie okoliczności, które powodują, że zasądzenie alimentów byłoby rażąco niesprawiedliwe.

Warto też pamiętać, że trudna sytuacja finansowa dziecka może ograniczać wysokość alimentów niezależnie od art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko utrzymuje własne małoletnie dzieci, spłaca uzasadnione zobowiązania, choruje albo ma niskie dochody mimo realnych starań, sąd powinien uwzględnić te okoliczności na podstawie art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kto może wystąpić z pozwem o alimenty dla rodzica?

Pozew może złożyć sam rodzic. Jeżeli rodzic jest ubezwłasnowolniony całkowicie, działa za niego opiekun ustanowiony przez sąd opiekuńczy, zgodnie z art. 13 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny oraz art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z przepisami o opiece nad małoletnim stosowanymi odpowiednio. W praktyce niektóre czynności opiekuna dotyczące majątku lub ważnych spraw podopiecznego mogą wymagać zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli w sprawie działa przedstawiciel ustawowy albo opiekun, warto sprawdzić zakres jego uprawnień. Praktyczny kontekst takiej sytuacji opisuje materiał: opiekun alimenty.

Jak wnieść pozew o alimenty od dziecka?

Sprawy o alimenty rozpoznaje sąd rejonowy, najczęściej wydział rodzinny i nieletnich. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego powództwo o roszczenie alimentacyjne można wytoczyć według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. Alternatywnie stosuje się ogólną właściwość z art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli miejsce zamieszkania pozwanego.

Osoba dochodząca alimentów jest zwolniona od kosztów sądowych na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Nie oznacza to jednak, że postępowanie nie może wiązać się z innymi kosztami, na przykład kosztami pełnomocnika albo kosztami przegranego procesu w szczególnych sytuacjach.

W pozwie należy wskazać żądaną kwotę miesięcznych alimentów, opisać stan niedostatku, przedstawić potrzeby rodzica oraz możliwości finansowe dziecka. Do pozwu warto dołączyć dokumenty potwierdzające dochody, wydatki, leczenie, stan zdrowia i koszty opieki. Jeżeli pozwanych jest kilkoro dzieci, należy wyjaśnić, dlaczego żądana kwota ma obciążać każde z nich w określonej wysokości.

FAQ

Podsumowanie

Alimenty dla rodziców są możliwe, ale nie automatyczne. Rodzic musi wykazać niedostatek w rozumieniu art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a sąd ustala wysokość świadczenia według art. 135 § 1 tego Kodeksu, czyli z uwzględnieniem usprawiedliwionych potrzeb rodzica oraz możliwości zarobkowych i majątkowych dziecka.

Rozdzielność majątkowa nie zwalnia dziecka z obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica, ale ma znaczenie przy ocenie, jaki majątek należy do zobowiązanego. Małżonek dziecka, jako synowa lub zięć, nie jest zobowiązany do alimentów na rzecz teścia albo teściowej na podstawie art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W każdej sprawie trzeba jednak przeanalizować dochody, wydatki, stan zdrowia, liczbę dzieci zobowiązanych oraz ewentualne podstawy do zastosowania art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 47 § 1, art. 51, art. 128, art. 129, art. 130, art. 133 § 2, art. 135 § 1, art. 144¹, art. 156 i art. 175 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 27 § 1 i art. 32 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 96 ust. 1 pkt 2 - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 § 2 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
5. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 29 września 1958 r., sygn. akt II Cr 817/57.
6. Orzeczenie Sądu Najwyższego z 23 października 1962 r., sygn. akt III Cr 16/62.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z 20 stycznia 1972 r., sygn. akt III CRN 470/71.