Klauzula wykonalności a przedawnienie roszczenia

Czy klauzula wykonalności może się przedawnić?

Nie. W praktyce często mówi się o „przedawnieniu klauzuli wykonalności”, ale jest to skrót myślowy. Klauzula wykonalności jest urzędowym stwierdzeniem, że tytuł egzekucyjny, np. prawomocny wyrok albo nakaz zapłaty, może być wykonany przymusowo. Dopiero tytuł egzekucyjny opatrzony klauzulą wykonalności staje się tytułem wykonawczym, czyli podstawą egzekucji komorniczej.

Przedawnieniu ulega natomiast samo roszczenie, np. zasądzona należność główna, odsetki albo koszty procesu. Dlatego w sprawach dotyczących dawnych nakazów zapłaty trzeba ustalić nie to, czy „przedawniła się klauzula”, lecz czy przedawniło się roszczenie objęte tytułem oraz czy w międzyczasie doszło do przerwania biegu przedawnienia.

Przedawnienie roszczenia stwierdzonego wyrokiem albo nakazem zapłaty

Aktualnie zgodnie z art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, sądu polubownego, ugodą sądową, ugodą przed mediatorem zatwierdzoną przez sąd albo orzeczeniem innego właściwego organu przedawnia się z upływem 6 lat. Jeżeli jednak tytuł obejmuje świadczenia okresowe należne w przyszłości, takie świadczenia przedawniają się z upływem 3 lat.

Ważne jest także art. 118 Kodeksu cywilnego. Jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata, jego koniec przypada zasadniczo na ostatni dzień roku kalendarzowego. W typowej sprawie oznacza to, że 6-letni termin nie kończy się dokładnie w rocznicę uprawomocnienia orzeczenia, lecz z końcem właściwego roku kalendarzowego.

Starsze artykuły i część dawnych orzeczeń posługują się jeszcze terminem 10-letnim. Był on aktualny przed nowelizacją przepisów o przedawnieniu, która weszła w życie 9 lipca 2018 r. Przy bardzo starych tytułach trzeba więc uwzględnić przepisy przejściowe i sprawdzić, czy roszczenie nie było już przedawnione, kiedy zmieniły się przepisy. Nie można mechanicznie zakładać, że każdy nakaz sprzed wielu lat jest przedawniony albo że zawsze obowiązuje dawny termin 10-letni.

Czy wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przerywa bieg przedawnienia?

Co do zasady tak. Złożenie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności jest czynnością przed sądem zmierzającą do umożliwienia przymusowego zaspokojenia roszczenia, dlatego w orzecznictwie przyjmuje się, że taki wniosek przerywa bieg przedawnienia. Po każdym przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo, a w czasie trwania postępowania wywołanego taką czynnością termin nie biegnie.

Nie oznacza to jednak, że wierzyciel może dowolnie „odnawiać” przedawniony dług samym składaniem kolejnych pism. Jeżeli roszczenie było już przedawnione przed złożeniem wniosku, a z treści tytułu i okoliczności sprawy wynika upływ terminu, sąd powinien uwzględnić aktualne przepisy o odmowie nadania klauzuli. W sprawach konsumenckich znaczenie ma również zasada, że po upływie przedawnienia co do zasady nie można skutecznie dochodzić roszczenia przeciwko konsumentowi, chyba że zachodzą wyjątkowe podstawy ustawowe.

Jeżeli chcesz szerzej przeanalizować sam wniosek o klauzulę a przedawnienie, warto porównać datę uprawomocnienia się orzeczenia, daty ewentualnych wcześniejszych egzekucji i datę nowego wniosku wierzyciela.

Kiedy bieg przedawnienia zostaje przerwany?

Zgodnie z art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa się m.in. przez każdą czynność przed sądem albo innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń, jeżeli czynność ta została podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Przerwanie może nastąpić również przez uznanie roszczenia przez dłużnika albo przez wszczęcie mediacji.

W praktyce bieg przedawnienia może przerwać przede wszystkim:

• wniesienie pozwu,
• złożenie wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, jeżeli jest to czynność potrzebna do uzyskania tytułu wykonawczego,
• złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji,
• uznanie długu przez dłużnika, np. poprzez wyraźne potwierdzenie obowiązku zapłaty albo zawarcie ugody,
• wszczęcie mediacji.

Po zakończeniu postępowania, które przerwało bieg przedawnienia, termin biegnie od początku. W przypadku tytułu sądowego będzie to zwykle nowy 6-letni termin dla należności głównej i 3-letni termin dla świadczeń okresowych należnych w przyszłości.

Dalszy tytuł wykonawczy i ponowne wydanie tytułu zamiast utraconego

Trzeba odróżnić pierwsze nadanie klauzuli wykonalności od wydania dalszego tytułu wykonawczego albo ponownego wydania tytułu zamiast utraconego. Zgodnie z art. 793 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może wydać dalsze tytuły wykonawcze, gdy zachodzi potrzeba prowadzenia egzekucji na rzecz kilku osób, przeciwko kilku osobom albo z kilku składników majątku tego samego dłużnika. Sąd powinien oznaczyć cel, do którego dalszy tytuł ma służyć, oraz jego liczbę porządkową.

Jeżeli wierzyciel twierdzi, że pierwszy tytuł jest wykorzystywany w określonej egzekucji, a dłużnik ma dowody, że to nieprawda, jest to argument do zaskarżenia postanowienia o wydaniu dalszego tytułu lub nadaniu klauzuli. W zażaleniu należy jasno wykazać, jakie twierdzenia wierzyciela były niezgodne z rzeczywistością i dołączyć dokumenty, np. pisma komornika, zaświadczenia o stanie egzekucji albo odpisy z akt.

Inna sytuacja występuje przy ponownym wydaniu tytułu wykonawczego zamiast utraconego. Art. 794 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że ponowne wydanie tytułu może nastąpić po przeprowadzeniu rozprawy, a na ponownie wydanym tytule czyni się wzmiankę, że wydano go zamiast tytułu pierwotnego. W tym postępowaniu sąd koncentruje się przede wszystkim na fakcie utraty tytułu. Jeżeli problemem jest to, że roszczenie wygasło, zostało zapłacone albo jest przedawnione, często konieczne będzie odrębne skorzystanie ze środków obrony dłużnika.

W sprawach, w których problem dotyczy utraty dokumentów, pomocne może być także omówienie, jak postępować przy zagubionym wyroku sądu i odtworzeniu dokumentów potrzebnych do egzekucji albo obrony przed nią.

Czy sąd bada przedawnienie przy nadawaniu klauzuli wykonalności?

Dawniej przyjmowano, że w postępowaniu klauzulowym sąd zasadniczo nie badał merytorycznie, czy roszczenie istnieje, czy zostało zapłacone albo czy uległo przedawnieniu. Aktualnie trzeba uwzględnić art. 782¹ § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten nakazuje odmówić nadania klauzuli wykonalności, jeżeli z okoliczności sprawy i treści tytułu egzekucyjnego wynika, że roszczenie uległo przedawnieniu, chyba że wierzyciel przedstawi dokument potwierdzający przerwanie biegu przedawnienia.

Podobną funkcję pełni art. 804 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego na etapie egzekucji. Jeżeli z treści tytułu wykonawczego wynika, że termin przedawnienia dochodzonego roszczenia upłynął, a wierzyciel nie przedłoży dokumentu wymaganego przez przepisy, organ egzekucyjny odmawia wszczęcia egzekucji. Nie dotyczy to jednak przedawnienia odsetek wymagalnych po powstaniu tytułu wykonawczego.

To nie znaczy, że sąd lub komornik rozstrzygną każdą sporną kwestię przedawnienia. Jeżeli ocena wymaga badania dowodów, wcześniejszych egzekucji, cesji wierzytelności, ugód albo wpłat, dłużnik nadal powinien rozważyć zażalenie, skargę na czynność komornika albo powództwo przeciwegzekucyjne.

Zażalenie na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności

Na postanowienie sądu w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności przysługuje zażalenie. Dla wierzyciela termin biegnie od wydania mu tytułu wykonawczego albo od ogłoszenia lub doręczenia postanowienia odmownego. Dla dłużnika termin biegnie zasadniczo od doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji.

W zażaleniu dłużnik może wskazać m.in., że:

• nie było podstaw do wydania dalszego tytułu wykonawczego,
• wierzyciel oparł wniosek na nieprawdziwych twierdzeniach, np. co do prowadzonej egzekucji,
• z treści tytułu i znanych sądowi okoliczności wynika przedawnienie, a wierzyciel nie wykazał przerwania biegu terminu,
• klauzulę nadano przeciwko niewłaściwej osobie albo z naruszeniem przepisów o następstwie prawnym.

Samo wniesienie zażalenia nie zawsze automatycznie wstrzymuje egzekucję. Dlatego w praktyce warto jednocześnie złożyć wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego lub o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia, jeżeli dalsza egzekucja mogłaby wyrządzić dłużnikowi szkodę.

Powództwo przeciwegzekucyjne, gdy roszczenie jest przedawnione albo wygasło

Jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego zaszło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane, dłużnik może skorzystać z powództwa opozycyjnego z art. 840 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W takim pozwie można żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości albo w części, ewentualnie ograniczenia jego wykonalności.

Powództwo przeciwegzekucyjne może być właściwą drogą m.in. wtedy, gdy dług został zapłacony po wydaniu wyroku, doszło do potrącenia, zawarto ugodę, wierzyciel zrzekł się roszczenia albo roszczenie przedawniło się już po powstaniu tytułu. To postępowanie pozwala przeprowadzić pełniejsze postępowanie dowodowe niż postępowanie klauzulowe.

Przy długach sprzed wielu lat warto również sprawdzić, dlaczego mimo upływu czasu nie doszło do przedawnienia. Często powodem jest wcześniejsza egzekucja albo inna czynność przerywająca termin, co szerzej pokazuje problem starego długu bez przedawnienia.

FAQ

Czy klauzula wykonalności ma własny termin przedawnienia?

Nie. Klauzula wykonalności nie ma własnego terminu przedawnienia. Przedawnia się roszczenie objęte tytułem, np. kwota zasądzona wyrokiem albo nakazem zapłaty.

Ile lat wynosi przedawnienie roszczenia z prawomocnego wyroku?

Obecnie zasadniczy termin wynosi 6 lat. Dla świadczeń okresowych należnych w przyszłości, np. przyszłych odsetek okresowych, termin wynosi 3 lata. Przy starszych tytułach trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy przejściowe po zmianie prawa z 2018 r.

Czy złożenie wniosku o klauzulę wykonalności przerywa przedawnienie?

Co do zasady tak, jeżeli jest to wniosek konieczny do uzyskania tytułu wykonawczego i podjęty przed upływem terminu przedawnienia. Po przerwaniu termin biegnie na nowo, ale dopiero po zakończeniu postępowania wywołanego daną czynnością.

Czy sąd może odmówić klauzuli, gdy dług jest przedawniony?

Tak. Aktualnie art. 782¹ K.p.c. pozwala, a w określonych przypadkach nakazuje, odmówić nadania klauzuli, jeżeli z okoliczności sprawy i treści tytułu wynika przedawnienie, a wierzyciel nie przedstawi dokumentu potwierdzającego przerwanie biegu terminu.

Co zrobić po otrzymaniu zawiadomienia od komornika o starej sprawie?

Należy szybko ustalić podstawę egzekucji, datę tytułu, datę klauzuli i ewentualne wcześniejsze czynności wierzyciela. Następnie można rozważyć zażalenie na klauzulę, skargę na czynność komornika, wniosek o zawieszenie egzekucji albo powództwo przeciwegzekucyjne.

Czy dłużnik może bronić się powództwem przeciwegzekucyjnym?

Tak. Jeżeli po powstaniu tytułu doszło do zapłaty, potrącenia, przedawnienia albo innego zdarzenia powodującego, że obowiązek nie może być egzekwowany, dłużnik może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub w części.

Źródła

• Kodeks cywilny – art. 118, art. 123, art. 124 i art. 125.
• Kodeks postępowania cywilnego – art. 782¹, art. 793, art. 794, art. 795, art. 804 i art. 840.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2004 r., III CZP 101/03.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 27 lipca 1971 r., II CZ 87/71.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 4 sierpnia 1977 r., IV PR 160/77.