Jak zabezpieczyć sprawy osoby chorej na demencję?

Od czego zacząć, gdy bliska osoba ma demencję?

Jeżeli mama jest jeszcze kontaktowa i rozumie znaczenie swoich decyzji, najważniejsze jest działanie bez zwłoki. Z prawnego punktu widzenia pełnomocnictwo jest skuteczne tylko wtedy, gdy mocodawca składa oświadczenie woli świadomie i swobodnie. Jeżeli w chwili podpisywania dokumentu stan psychiczny wyłącza świadome albo swobodne powzięcie decyzji, czynność prawna jest nieważna na podstawie art. 82 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Dlatego przy postępującej demencji warto najpierw ustalić, jakie sprawy trzeba zabezpieczyć: urzędy, ZUS, bank, poczta, leczenie, mieszkanie, ewentualnie sprawy sądowe i majątkowe. Im wcześniej to zostanie uporządkowane, tym mniejsze ryzyko późniejszych problemów.

Jakie pełnomocnictwo można sporządzić?

Zakres pełnomocnictwa wynika z art. 98 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Przepis rozróżnia:

• pełnomocnictwo ogólne - do czynności zwykłego zarządu,
• pełnomocnictwo rodzajowe - do czynności określonego rodzaju,
• pełnomocnictwo szczególne - do konkretnej czynności.

Pełnomocnictwo ogólne musi być pod rygorem nieważności udzielone na piśmie - art. 99 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie musi więc co do zasady być notarialne tylko dlatego, że dotyczy osoby starszej albo chorej.

Natomiast zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli do ważności danej czynności potrzebna jest forma szczególna, pełnomocnictwo do tej czynności też musi być udzielone w tej samej formie. Przykładowo:

W praktyce przy demencji często najbezpieczniej sporządzić dokument u notariusza, bo zmniejsza to ryzyko późniejszego kwestionowania, czy mama rozumiała znaczenie podpisu. Notariusz nie „uzdrawia” jednak nieważnego oświadczenia - jeżeli brak było świadomości, sam akt notarialny nie rozwiąże problemu.

Czy pełnomocnictwo pozwala załatwiać wszystkie sprawy?

Nie. To najczęstszy błąd. Pełnomocnik może działać tylko w granicach umocowania wynikającego z dokumentu oraz przepisów. Z art. 95 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego wynika, że czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga skutki bezpośrednio dla reprezentowanego.

Oznacza to, że trzeba bardzo dokładnie opisać zakres spraw, np.:

• odbieranie korespondencji,
• reprezentowanie przed urzędami i organami administracji,
• składanie wniosków o świadczenia,
• reprezentowanie przed ZUS i NFZ,
• prowadzenie spraw bankowych, jeżeli bank uzna taką formę,
• pełnomocnictwo procesowe do konkretnych postępowań.

Jeżeli chodzi o reprezentację w postępowaniu cywilnym, krąg pełnomocników określa art. 87 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Dziecko może więc co do zasady być pełnomocnikiem procesowym rodzica.

Zobacz również:

• pełnomocnictwo dla opiekuna seniora
• dostęp do konta bankowego chorego rodzica

Decyzje medyczne i leczenie - tu samo pełnomocnictwo często nie wystarcza

W sprawach zdrowotnych sytuacja jest bardziej złożona niż przy sprawach urzędowych. Dorosły pacjent co do zasady sam wyraża zgodę na badanie lub leczenie. Wynika to z art. 16 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Jeżeli pacjent jest pełnoletni, ale niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, stosuje się szczególne zasady z art. 32 ust. 2 i następnych ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. W zależności od sytuacji znaczenie może mieć zgoda przedstawiciela ustawowego, a gdy go brak - zezwolenie sądu opiekuńczego. Problem w tym, że zwykły pełnomocnik nie zawsze jest traktowany jak przedstawiciel ustawowy.

Przedstawicielem ustawowym dorosłej osoby jest co do zasady opiekun ustanowiony po ubezwłasnowolnieniu całkowitym albo kurator przy określonym zakresie umocowania po ubezwłasnowolnieniu częściowym. Samo dziecko pacjenta nie staje się przedstawicielem ustawowym tylko dlatego, że ma pełnomocnictwo.

Dlatego w szpitalu albo przy poważniejszych zabiegach pełnomocnictwo może okazać się niewystarczające. Placówki medyczne bardzo ostrożnie podchodzą do zgody na leczenie, bo chodzi o prawa osobiste pacjenta, a nie tylko o sprawy administracyjne.

Kurator dla osoby z niepełnosprawnością czy ubezwłasnowolnienie?

Jeżeli osoba chora nadal ma zdolność do czynności prawnych, ale potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw, można rozważyć ustanowienie kuratora dla osoby z niepełnosprawnością na podstawie art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Kuratora ustanawia się dla osoby niepełnosprawnej, jeżeli potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia konkretnej sprawy.

To rozwiązanie jest mniej ingerujące niż ubezwłasnowolnienie, ale nie zastępuje całkowicie woli tej osoby. Zakres uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy. Sprawdza się zwłaszcza wtedy, gdy chory jeszcze częściowo funkcjonuje samodzielnie.

Jeżeli natomiast wskutek choroby osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite na podstawie art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Gdy potrzebna jest pomoc do prowadzenia spraw, ale stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, w grę może wchodzić ubezwłasnowolnienie częściowe z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna, a po częściowym - kuratora, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To właśnie te osoby działają jako przedstawiciele ustawowi, co ma duże znaczenie m.in. w sprawach medycznych i majątkowych.

Kiedy sądowe rozwiązanie jest realnie potrzebne?

Wniosek do sądu warto rozważyć szczególnie wtedy, gdy:

• mama nie rozumie już znaczenia podpisywanych dokumentów,
• odmawiają uznania pełnomocnictwa szpital, bank albo urząd,
• trzeba zarządzać większym majątkiem,
• pojawia się ryzyko wykorzystania chorej osoby przez osoby trzecie,
• konieczne są decyzje dotyczące stałej opieki lub pobytu w placówce.

Jeżeli pojawia się kwestia obowiązków rodziny wobec chorego rodzica i organizacji opieki, pomocny może być także materiał: obowiązki dzieci wobec chorego rodzica i pobyt w domu pomocy społecznej.

Jak przygotować dokumenty w praktyce?

Najbezpieczniej jest sporządzić kilka odrębnych dokumentów, zamiast jednego bardzo ogólnego:

• pełnomocnictwo do spraw urzędowych i świadczeń,
• pełnomocnictwo bankowe zgodne z wymaganiami konkretnego banku,
• pełnomocnictwo pocztowe, jeżeli potrzebne jest odbieranie przesyłek,
• pełnomocnictwo procesowe, gdy toczy się konkretna sprawa sądowa.

W części instytucji obowiązują własne formularze. Przykładowo bank może wymagać udzielenia pełnomocnictwa w oddziale, a placówka medyczna może wymagać osobnego upoważnienia do informacji o stanie zdrowia i do dokumentacji medycznej. Upoważnienie do informacji nie jest tym samym co zgoda na zabieg.

Zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent może upoważnić określoną osobę do uzyskiwania informacji o swoim stanie zdrowia, a zgodnie z art. 26 ust. 1 tej ustawy może upoważnić osobę do dostępu do dokumentacji medycznej. Warto więc przygotować także takie upoważnienia, dopóki mama może je ważnie podpisać.

Zobacz również:

• pełnomocnictwo do konta bankowego i nieruchomości
• pełnomocnik do doręczeń

Wnioski praktyczne

W opisanej sytuacji samo pełnomocnictwo może być dobrym pierwszym krokiem, ale tylko wtedy, gdy mama nadal świadomie je podpisze. Do wielu spraw urzędowych i organizacyjnych wystarczy forma pisemna, choć notarialna bywa praktyczniejsza dowodowo. Nie należy jednak zakładać, że taki dokument automatycznie pozwoli podejmować wszystkie decyzje medyczne albo zastąpi przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli choroba jest już zaawansowana albo szybko postępuje, trzeba równolegle rozważyć postępowanie przed sądem opiekuńczym - o ustanowienie kuratora dla osoby z niepełnosprawnością lub o ubezwłasnowolnienie, zależnie od rzeczywistego stanu mamy.

FAQ

Czy pełnomocnictwo podpisane w domu jest ważne?

Tak, jeżeli ustawa nie wymaga formy szczególnej, a mocodawca podpisał je świadomie i swobodnie. Dla pełnomocnictwa ogólnego wymagana jest forma pisemna zgodnie z art. 99 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy notariusz jest obowiązkowy?

Nie zawsze. Jest potrzebny wtedy, gdy pełnomocnictwo ma obejmować czynność wymagającą aktu notarialnego, np. sprzedaż nieruchomości - art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego. W innych sprawach forma notarialna bywa przydatna, ale nie jest automatycznie obowiązkowa.

Czy córka może wyrazić zgodę na leczenie mamy tylko na podstawie pełnomocnictwa?

Nie w każdej sytuacji. W sprawach medycznych znaczenie mają przepisy ustawy o prawach pacjenta i ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przy dorosłym pacjencie, który nie może świadomie wyrazić zgody, samo pełnomocnictwo może nie wystarczyć.

Czy można załatwiać sprawy w sądzie za rodzica?

Tak, ale trzeba mieć pełnomocnictwo procesowe, a pełnomocnik musi należeć do kręgu osób wskazanych w art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dziecko strony może być takim pełnomocnikiem.

Kiedy rozważyć ubezwłasnowolnienie?

Gdy choroba powoduje, że osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje stałej ochrony prawnej i majątkowej. Podstawy wynikają z art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Każda taka sprawa wymaga jednak oceny konkretnego stanu zdrowia i sytuacji rodzinnej.

Źródła:

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - ISAP

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ISAP

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - ISAP

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty - ISAP

Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lutego 2002 r., III CZ 11/02.