Problem z pełnomocnikiem – prawa klienta i obowiązki adwokata

Obowiązki adwokata wobec klienta

Relacja klienta z adwokatem opiera się na umowie oraz na szczególnych zasadach wykonywania zawodu. Podstawowe obowiązki adwokata wynikają z ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze oraz ze Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, uchwalonego przez Naczelną Radę Adwokacką. Jeżeli pełnomocnikiem jest radca prawny, stosuje się odpowiednio ustawę z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych oraz Kodeks Etyki Radcy Prawnego.

W sprawach cywilnych zakres pełnomocnictwa procesowego określa art. 91 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Pełnomocnictwo obejmuje z mocy prawa między innymi wszystkie łączące się ze sprawą czynności procesowe, zawarcie ugody, odbiór kosztów procesu od strony przeciwnej oraz udzielenie dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu, chyba że mocodawca ograniczył zakres pełnomocnictwa.

Adwokat nie ma obowiązku gwarantować wygranej. Ma natomiast obowiązek działać starannie, lojalnie i w interesie klienta. Wynika to w szczególności z § 6 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, zgodnie z którym celem czynności zawodowych jest ochrona interesów klienta, oraz z § 8 tego zbioru, który nakazuje wykonywanie czynności zawodowych według najlepszej woli i wiedzy, z należytą uczciwością, sumiennością i gorliwością.

Czy adwokat musi informować o terminach rozpraw?

Tak, co do zasady adwokat powinien informować klienta o istotnych terminach i przebiegu sprawy. Wynika to przede wszystkim z § 49 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, zgodnie z którym adwokat jest obowiązany czuwać nad biegiem sprawy i informować klienta o jej postępach oraz wyniku.

W praktyce oznacza to, że klient powinien wiedzieć o wyznaczonych rozprawach, ważnych zarządzeniach, wydanych orzeczeniach, terminach na złożenie środków zaskarżenia oraz o czynnościach, które wymagają jego decyzji. Jeżeli obecność klienta na rozprawie nie jest obowiązkowa, pełnomocnik może sam ocenić, czy udział klienta jest potrzebny, ale nie powinien całkowicie pozbawiać go wiedzy o sprawie.

Brak informacji o terminach rozpraw może mieć różne znaczenie w zależności od okoliczności. Inaczej ocenia się sytuację, gdy pełnomocnik był obecny, prawidłowo reprezentował klienta i przekazał wynik rozprawy, a inaczej sytuację, gdy klient nie miał żadnej wiedzy o sprawie, nie mógł przekazać dokumentów, zgłosić świadków albo podjąć decyzji procesowej.

Prawo klienta do dokumentów i akt sprawy

Klient ma prawo żądać od adwokata wydania dokumentów związanych z prowadzoną sprawą. Zgodnie z § 53 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu adwokat jest obowiązany niezwłocznie wydać klientowi, na jego żądanie, wszystkie otrzymane od niego dokumenty oraz pisma, które jako pełnomocnik otrzymał od sądu lub innych organów w prowadzonej sprawie.

Co ważne, § 54 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu stanowi, że adwokatowi nie wolno uzależniać wydania takich pism i dokumentów od uprzedniego uregulowania przez klienta opłat i kosztów należnych adwokatowi. Spór o wynagrodzenie nie może więc blokować wydania dokumentów potrzebnych klientowi do dalszej obrony jego praw.

Warto żądać dokumentów pisemnie, na przykład e-mailem z potwierdzeniem wysłania. Dobrze wskazać konkretnie, o co klient prosi: odpis wyroku, uzasadnienie, pisma procesowe, pełnomocnictwo, potwierdzenia nadania pism, korespondencję z sądu, postanowienia, zarządzenia oraz informację o aktualnych terminach.

Substytucja, aplikant i pracownik kancelarii

W sprawie cywilnej pełnomocnictwo procesowe obejmuje z mocy prawa umocowanie do udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu. Wynika to z art. 91 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Dodatkowo art. 25 ust. 3 ustawy – Prawo o adwokaturze przewiduje, że adwokat może udzielić substytucji.

Oznacza to, że jeżeli klient w treści pełnomocnictwa nie wyłączył prawa substytucji, adwokat może powierzyć zastępstwo innemu adwokatowi albo radcy prawnemu. W określonych granicach zastępstwo może wykonywać także aplikant adwokacki. Zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze aplikant adwokacki po sześciu miesiącach aplikacji może zastępować adwokata przed wskazanymi w tym przepisie sądami i organami, a po dalszym okresie aplikacji zakres ten jest szerszy, z ustawowymi wyjątkami.

Sam student prawa lub pracownik kancelarii nie może występować przed sądem jako substytut adwokata tylko dlatego, że pracuje w kancelarii. W postępowaniu cywilnym krąg osób mogących być pełnomocnikami określa art. 87 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli więc na rozprawie występowała osoba bez ustawowego umocowania, należy sprawdzić protokół rozprawy, treść substytucji i status tej osoby.

Adwokat nie zawsze musi uzyskiwać od klienta osobną zgodę na każdą substytucję, jeżeli prawo substytucji wynika z pełnomocnictwa i przepisów. Powinien jednak zadbać, aby osoba zastępująca była przygotowana do sprawy. Jeżeli substytut nie znał akt, nie potrafił przedstawić stanowiska albo jego udział realnie pogorszył sytuację procesową, może to mieć znaczenie przy ocenie nienależytego wykonania obowiązków.

Apelacja i uzasadnienie wyroku – jakie terminy są najważniejsze?

W sprawie cywilnej po ogłoszeniu wyroku strona, która chce poznać motywy rozstrzygnięcia i rozważa apelację, powinna co do zasady złożyć wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. Zgodnie z art. 328 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek taki składa się w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku, a jeżeli orzeczenie podlega doręczeniu z urzędu – od dnia jego doręczenia.

Od wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 25b ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli następnie strona wniesie środek zaskarżenia, opłata ta jest zaliczana na poczet opłaty od tego środka, o ile środek zaskarżenia podlega opłacie.

Termin do wniesienia apelacji określa art. 369 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie dwóch tygodni od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem. Jeżeli termin do sporządzenia pisemnego uzasadnienia został przedłużony, zastosowanie może mieć art. 369 § 1¹ Kodeksu postępowania cywilnego, który przewiduje trzytygodniowy termin do wniesienia apelacji.

Pełnomocnik powinien poinformować klienta o wyniku sprawy, możliwości złożenia wniosku o uzasadnienie, opłacie, terminach i ryzykach dalszego postępowania. Jeżeli adwokat czeka z pytaniem o apelację do ostatniego dnia, nie pokazuje uzasadnienia i nie wyjaśnia możliwych zarzutów, trudno uznać to za prawidłową komunikację z klientem. Ocena naruszenia zależy jednak od całości okoliczności, w tym od tego, kiedy adwokat otrzymał uzasadnienie, co wcześniej ustalono z klientem i czy apelacja miała realne podstawy.

Czy adwokat może odmówić wniesienia apelacji?

Adwokat nie powinien wnosić środka zaskarżenia, który w jego profesjonalnej ocenie jest oczywiście bezzasadny lub sprzeczny z prawem. Nie oznacza to jednak, że może pozostawić klienta bez informacji do ostatniej chwili.

Znaczenie mają tu § 56 i § 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu. Zgodnie z § 56 adwokat powinien uzyskać zgodę klienta na zaniechanie wniesienia środka odwoławczego, w miarę możliwości pisemną, a brak zgody, niemożność jej uzyskania lub odmowę udzielenia zgody powinien udokumentować w aktach sprawy. Zgodnie z § 57, jeżeli adwokat uzna wniesienie środka odwoławczego w sprawie z wyboru lub z urzędu za prawnie albo faktycznie bezzasadne, a klient nie zgadza się z tym stanowiskiem, adwokat powinien bez zbędnej zwłoki wypowiedzieć pełnomocnictwo.

W praktyce klient powinien otrzymać taką informację z odpowiednim wyprzedzeniem, aby mógł skonsultować sprawę z innym prawnikiem. Jeżeli pełnomocnik informuje o odmowie wniesienia apelacji dopiero w ostatnim dniu terminu, może to pozbawić klienta realnej możliwości obrony jego praw.

Skarga na adwokata i odpowiedzialność dyscyplinarna

Podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata jest art. 80 ustawy – Prawo o adwokaturze. Przepis ten stanowi, że adwokaci i aplikanci adwokaccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu albo za naruszenie obowiązków zawodowych.

Skargę można skierować do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub do rzecznika dyscyplinarnego izby adwokackiej, do której należy adwokat. W skardze warto opisać fakty chronologicznie i dołączyć dowody: umowę, pełnomocnictwo, korespondencję, wezwania do wydania dokumentów, potwierdzenia nadania, protokoły rozpraw, wyrok, uzasadnienie i dowody płatności.

Postępowanie dyscyplinarne nie służy bezpośrednio zasądzeniu odszkodowania dla klienta. Może jednak doprowadzić do ukarania adwokata karami przewidzianymi w art. 81 ustawy – Prawo o adwokaturze, na przykład upomnieniem, naganą, karą pieniężną, zawieszeniem w czynnościach zawodowych albo wydaleniem z adwokatury.

Odszkodowanie od pełnomocnika – kiedy jest możliwe?

Jeżeli klient poniósł szkodę wskutek nienależytego prowadzenia sprawy, może rozważyć roszczenie odszkodowawcze. Podstawą prawną jest najczęściej art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym dłużnik odpowiada za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wykaże, iż nastąpiło to wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Przy ocenie zachowania profesjonalisty znaczenie ma art. 355 § 2 Kodeksu cywilnego, który nakazuje oceniać należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej z uwzględnieniem zawodowego charakteru tej działalności. Klient musiałby jednak wykazać nie tylko błąd pełnomocnika, ale także szkodę i adekwatny związek przyczynowy, o którym mowa w art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przegrana w sądzie sama w sobie nie przesądza o odpowiedzialności adwokata. Inaczej należy ocenić sytuację, gdy pełnomocnik przegrał mimo rzetelnego działania i słabej podstawy faktycznej sprawy, a inaczej gdy na przykład nie złożył wniosku o uzasadnienie, przegapił termin apelacji, nie powołał kluczowych dowodów mimo ich otrzymania albo nie informował klienta o rozstrzygnięciach.

Co zrobić praktycznie, gdy pełnomocnik nie informuje o sprawie?

Najpierw warto działać tak, aby nie utracić terminów procesowych. Jeżeli sprawa jest po wyroku, trzeba ustalić datę ogłoszenia wyroku, datę złożenia wniosku o uzasadnienie, datę doręczenia uzasadnienia oraz datę upływu terminu do apelacji. Te informacje decydują o dalszych możliwościach.

Następnie należy pisemnie wezwać pełnomocnika do przekazania dokumentów i informacji. W wezwaniu można powołać § 49, § 53 i § 54 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu. Jeżeli termin jest krótki, warto równolegle zwrócić się do sądu o dostęp do akt, odpisy dokumentów lub informację o doręczeniach.

Jeżeli współpraca jest trwale utrudniona, klient może wypowiedzieć pełnomocnictwo. W sprawie cywilnej należy pamiętać o art. 94 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym wypowiedzenie pełnomocnictwa procesowego przez mocodawcę odnosi skutek prawny wobec sądu z chwilą zawiadomienia go o tym, a wobec przeciwnika i innych uczestników z chwilą doręczenia im tego zawiadomienia przez sąd.

FAQ

Źródła

• Art. 87, art. 91 pkt 3, art. 94 § 1, art. 328 § 1, art. 369 § 1 i art. 369 § 1¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 25 ust. 3, art. 77, art. 80 i art. 81 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze.
• § 6, § 8, § 49, § 53, § 54, § 56 i § 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu.
• Art. 355 § 2, art. 361 § 1 i art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 25b ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.