Brak adresów spadkobierców w sprawie spadkowej – co zrobić?

Dokument potwierdzający, że jest się spadkobiercą

Spadek nabywa się z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, czyli z chwilą otwarcia spadku – wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. W praktyce jednak do rozporządzania mieszkaniem, wpisu do księgi wieczystej, rozmów z wierzycielami czy załatwiania spraw w urzędach potrzebny jest dokument potwierdzający prawa do spadku.

Takim dokumentem jest:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego, albo
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – art. 95a i nast. ustawy z 14.02.1991 r. – Prawo o notariacie.

Jeżeli krąg spadkobierców jest nieustalony albo są osoby, z którymi nie ma kontaktu, droga notarialna zwykle odpada i pozostaje postępowanie sądowe.

Kiedy do spadku dochodzą wnuki zmarłego?

Przy dziedziczeniu ustawowym w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy i jego małżonek – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli któreś z dzieci nie dożyło otwarcia spadku, udział przypada jego dzieciom w częściach równych – art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce podobny skutek występuje także wtedy, gdy dziecko spadkodawcy odrzuci spadek. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni, czyli np. wnuki spadkodawcy.

Dlatego sąd ma obowiązek ustalić, czy po osobie, która odrzuciła spadek, są dalsi zstępni. Wynika to z art. 670 § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą.

Zobacz również: sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku – to nie jest to samo

W opisanym problemie trzeba koniecznie odróżnić dwie różne instytucje:

Jeżeli ojciec lub wuj zawarli z babcią umowę o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego, to zgodnie z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego zrzekający się oraz jego zstępni są wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, chyba że umówiono się inaczej. To oznacza, że kluczowa jest treść aktu notarialnego. Jeżeli umowa obejmuje również zstępnych, dzieci wujka mogą w ogóle nie być spadkobiercami po babci.

Jeżeli natomiast doszło tylko do odrzucenia spadku, dzieci wujka co do zasady wchodzą do dziedziczenia w jego miejsce na podstawie art. 1020 Kodeksu cywilnego w związku z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Dlatego przed dalszymi działaniami warto ustalić, czy posiadany dokument rzeczywiście dotyczy zrzeczenia się dziedziczenia, czy tylko odrzucenia spadku. Od tego zależy, czy sąd słusznie żąda danych dzieci wujka.

Co zrobić, gdy sąd żąda adresów innych spadkobierców?

Jeżeli sąd wezwał do wskazania adresów uczestników, najlepiej nie pozostawiać pisma bez odpowiedzi. Należy w terminie odpowiedzieć i:

• wskazać, jakie dane tych osób są znane – imiona, nazwiska, ewentualnie daty urodzenia, ostatnie znane adresy,
• dołączyć posiadane dokumenty, z których wynika pokrewieństwo lub wcześniejsze oświadczenia spadkowe,
• opisać, jakie czynności zostały podjęte w celu ustalenia ich adresów,
• wnosić o przedłużenie terminu, jeżeli potrzebny jest czas na uzyskanie odpowiedzi z urzędów,
• ewentualnie złożyć wniosek o podjęcie przez sąd dalszych czynności właściwych dla spraw, w których uczestnik jest nieznany z miejsca pobytu albo nie jest pewny sam krąg spadkobierców.

Sąd rzeczywiście bada krąg spadkobierców z urzędu, ale wnioskodawca powinien współdziałać i przedstawić dostępne informacje. W przeciwnym razie postępowanie będzie się przedłużało, a w skrajnych przypadkach wniosek może zostać zwrócony lub postępowanie może zostać zawieszone – zależnie od etapu sprawy i treści zarządzeń sądu.

Jak wykazać, że adresów nie da się ustalić?

Jeżeli zna Pan tożsamość tych osób, ale nie zna aktualnych adresów, trzeba pokazać sądowi, że podjęto realne próby ich ustalenia. W praktyce można wykorzystać w szczególności:

• zapytania do organów gminy o udostępnienie danych z rejestru mieszkańców lub rejestru PESEL – na zasadach wynikających z ustawy z 24.09.2010 r. o ewidencji ludności,
• wniosek o udostępnienie danych jednostkowych z rejestru PESEL, jeżeli istnieje interes prawny,
• ustalenia przez rodzinę, administrację budynku, wspólnotę mieszkaniową lub innych krewnych, o ile jest to możliwe,
• przedstawienie sądowi zwrotów korespondencji, jeżeli pisma były wysyłane na ostatni znany adres.

Do wniosków o dane meldunkowe zwykle trzeba wykazać interes prawny, a takim interesem może być właśnie tocząca się sprawa o stwierdzenie nabycia spadku. W praktyce pomocne bywa załączenie odpisu wezwania z sądu lub sygnatury sprawy.

Kurator dla osoby nieznanej z miejsca pobytu

Jeżeli dana osoba jest znana co do tożsamości, ale jej miejsce pobytu nie jest znane, można wnosić o ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Podstawę stanowi art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co istotne:

• trzeba wskazać konkretną osobę, dla której kurator ma być ustanowiony,
• należy uprawdopodobnić, że miejsce pobytu tej osoby nie jest znane,
• sąd może zarządzić ogłoszenie publiczne o ustanowieniu kuratora – art. 144 § 2 i § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kurator nie zastępuje jednak ustalenia samego kręgu spadkobierców. Ta instytucja działa wtedy, gdy wiadomo już, kto jest uczestnikiem, ale nie wiadomo, gdzie przebywa.

Ogłoszenie o toczącym się postępowaniu spadkowym

Jeżeli nie da się ustalić, kto w ogóle jest spadkobiercą, sąd może skorzystać z procedury ogłoszeniowej. Zgodnie z art. 672 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli zapewnienie spadkowe albo inne dowody nie będą uznane przez sąd za wystarczające, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Ogłoszenie powinno zawierać elementy wskazane w art. 673 Kodeksu postępowania cywilnego, a termin na zgłoszenie się spadkobierców wynosi 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu – art. 674 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. To ważna aktualizacja, bo w starszych opracowaniach często pojawia się błędnie termin 6 miesięcy.

Po upływie tego terminu sąd wyznacza rozprawę i rozstrzyga sprawę na podstawie zgromadzonego materiału – art. 675 Kodeksu postępowania cywilnego.

Zobacz również: czy można cofnąć zrzeczenie się spadku

Czy składać wniosek o zawieszenie sprawy?

Nie zawsze zawieszenie będzie najlepszym rozwiązaniem. W pierwszej kolejności zwykle lepiej:

• odpowiedzieć na wezwanie sądu,
• wnosić o przedłużenie terminu do przedłożenia danych lub odpowiedzi z urzędów,
• złożyć wniosek o ustanowienie kuratora – gdy osoby są znane, lecz adresy nie,
• albo wskazać, że zachodzą podstawy do wezwania spadkobierców przez ogłoszenie – gdy nie da się ustalić samych spadkobierców.

Zawieszenie postępowania może mieć sens tylko w określonym stanie faktycznym, np. gdy równolegle prowadzone są inne postępowania mające wpływ na ustalenie kręgu spadkobierców. Co do zasady jednak lepiej dążyć do usunięcia braków niż do wstrzymywania sprawy.

Czy warto nadal płacić za mieszkanie i spłacać długi?

Tu trzeba zachować ostrożność. Sam fakt, że mieszkanie należy do spadku, nie oznacza jeszcze, że tylko jedna osoba powinna samodzielnie ponosić wszystkie ciężary bez uregulowania sprawy spadkowej.

W zakresie długów spadkowych kluczowy jest art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Od 18.10.2015 r. brak oświadczenia w terminie co do zasady oznacza właśnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że:

• nie warto bezrefleksyjnie spłacać wszystkich długów ponad wartość aktywów spadku,
• dobrze jest ustalić, czy sporządzono wykaz inwentarza albo spis inwentarza,
• nakłady na mieszkanie i opłaty eksploatacyjne mogą później wymagać rozliczenia między współspadkobiercami,
• jeżeli krąg spadkobierców nie jest jeszcze pewny, samodzielne inwestowanie większych kwot w lokal może rodzić spory o zwrot nakładów.

Jeżeli mieszkanie wymaga jedynie bieżących opłat koniecznych dla uniknięcia dalszego zadłużenia lub szkody, takie działania bywają uzasadnione. Co do większych remontów i systematycznej spłaty dawnych długów warto jednak najpierw uporządkować stan prawny spadku.

Praktyczny plan działania krok po kroku

W opisanej sytuacji najbezpieczniej jest:

1. sprawdzić treść aktu notarialnego i ustalić, czy chodzi o zrzeczenie się dziedziczenia z art. 1048 Kodeksu cywilnego, czy o odrzucenie spadku z art. 1012 i nast. Kodeksu cywilnego,
2. w terminie odpowiedzieć na wezwanie sądu,
3. podać wszystkie znane dane dzieci wujka oraz ostatnie znane informacje o nich,
4. złożyć wnioski o udostępnienie danych adresowych z wykazaniem interesu prawnego,
5. przedstawić sądowi dowody tych działań,
6. jeżeli osoby są znane, ale bez adresów – wnosić o kuratora z art. 143-144 Kodeksu postępowania cywilnego,
7. jeżeli nie da się nawet pewnie ustalić wszystkich spadkobierców – wskazać sądowi potrzebę ogłoszenia na podstawie art. 672-675 Kodeksu postępowania cywilnego,
8. do czasu wyjaśnienia sprawy ostrożnie podchodzić do spłaty większych długów i ponoszenia znaczących nakładów na lokal.

FAQ

Czy sąd może wymagać ode mnie adresów wszystkich spadkobierców?

Tak. Choć sąd sam bada, kto jest spadkobiercą na podstawie art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, wnioskodawca powinien współdziałać i przekazać wszystkie dane, które posiada.

Czy dzieci osoby, która odrzuciła spadek, dziedziczą automatycznie?

Co do zasady tak, bo osoba odrzucająca spadek jest traktowana jak zmarła przed otwarciem spadku – art. 1020 Kodeksu cywilnego. Wyjątek może wynikać z wcześniejszej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia obejmującej zstępnych.

Ile czasu mają nieznani spadkobiercy po ogłoszeniu sądowym?

Zgodnie z art. 674 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego termin wynosi 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu.

Czy mogę wpisać się do księgi wieczystej bez stwierdzenia nabycia spadku?

Co do zasady nie. Do ujawnienia prawa własności po spadkobiercy potrzebny jest dokument potwierdzający dziedziczenie, czyli prawomocne postanowienie sądu albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy powinienem dalej spłacać długi po zmarłej?

To zależy od stanu sprawy, wartości aktywów spadku i zakresu odpowiedzialności za długi. Bezpiecznie jest najpierw ustalić krąg spadkobierców oraz granice odpowiedzialności wynikające z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931 § 1-2, art. 1012-1024, art. 1015 § 2, art. 1020, art. 1025 § 1, art. 1031 § 2, art. 1048-1050 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 143, art. 144, art. 670 § 1, art. 672-675 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95a i nast. ustawy z 14.02.1991 r. – Prawo o notariacie
• ustawa z 24.09.2010 r. o ewidencji ludności
• postanowienie Sądu Najwyższego z 30.05.1985 r., sygn. III CRN 133/85