Pełnomocnictwo od osoby chorej – gdy nie może się podpisać

Pełnomocnictwo od osoby chorej – od czego zacząć?

W takiej sprawie najważniejsze jest ustalenie jednej rzeczy: czy osoba chora rozumie, co robi, komu udziela pełnomocnictwa i jakie skutki może mieć dokument. Sama choroba, pobyt w szpitalu, podeszły wiek, udar, afazja albo brak możliwości podpisania dokumentu nie oznaczają jeszcze utraty zdolności do czynności prawnych.

Osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona, co do zasady ma pełną zdolność do czynności prawnych. Nie oznacza to jednak, że każde jej oświadczenie będzie automatycznie ważne. Jeżeli w chwili składania oświadczenia znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji, oświadczenie może być nieważne na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji są więc dwa możliwe kierunki działania. Jeżeli mąż jest świadomy i można z nim ustalić wolę, należy przygotować odpowiednie pełnomocnictwo, najlepiej notarialne. Jeżeli natomiast nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, trzeba rozważyć postępowanie sądowe o ubezwłasnowolnienie.

Osoba chora jest świadoma, ale nie może się podpisać

Jeżeli chory zachował świadomość i swobodę decyzji, rozwiązaniem jest najczęściej wizyta notariusza w szpitalu, domu albo ośrodku opieki. Notariusz powinien upewnić się, że osoba rozumie treść czynności i chce udzielić pełnomocnictwa właśnie wskazanej osobie. Jeżeli notariusz poweźmie wątpliwość co do zdolności do czynności prawnych osoby stającej do aktu, nie powinien dokonać czynności.

W praktyce warto wcześniej uzyskać od lekarza informację lub zaświadczenie o stanie świadomości pacjenta. Nie zastępuje to oceny notariusza, ale pomaga wykazać, że w dniu udzielenia pełnomocnictwa pacjent był zorientowany, rozumiał swoją sytuację i mógł wyrazić wolę.

Jeżeli osoba nie może pisać, Prawo o notariacie przewiduje szczególny sposób działania: osoba taka może złożyć na dokumencie tuszowy odcisk palca, a obok tego odcisku inna osoba wpisuje jej imię i nazwisko oraz składa swój podpis. Notariusz odnotowuje w dokumencie sposób złożenia oświadczenia. Nie należy więc zakładać, że brak podpisu automatycznie uniemożliwia udzielenie pełnomocnictwa.

Przy problemach z mową, afazji albo ograniczonej komunikacji kluczowe jest to, czy da się bezpiecznie ustalić wolę chorego. Czasem wystarczy komunikacja pisemna, gesty albo odpowiedzi jednoznaczne dla lekarza i notariusza. Jeżeli jednak nie da się ustalić, czy chory rozumie treść dokumentu i chce go podpisać, pełnomocnictwo nie powinno być sporządzane.

Jaka forma pełnomocnictwa będzie potrzebna?

Zakres i forma pełnomocnictwa zależą od tego, jakie sprawy mają być załatwiane. Zgodnie z art. 98 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo ogólne obejmuje czynności zwykłego zarządu. Do czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebne jest pełnomocnictwo określające rodzaj tych czynności, a gdy ustawa wymaga pełnomocnictwa do konkretnej czynności – pełnomocnictwo szczególne.

Jeżeli małżonek ma reprezentować chorego przy sprzedaży domu, mieszkania albo udziału w nieruchomości, pełnomocnictwo powinno być udzielone w formie aktu notarialnego. Wynika to z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego: jeżeli do ważności czynności potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie. Sprzedaż nieruchomości wymaga aktu notarialnego, więc pełnomocnictwo do jej sprzedaży również powinno mieć taką formę.

W sprawach bankowych trzeba liczyć się z praktyką konkretnego banku. Bank może wymagać własnego formularza, dyspozycji w placówce albo pełnomocnictwa o określonej treści. Notarialne pełnomocnictwo jest silnym dokumentem, ale przed jego sporządzeniem warto ustalić w banku, jakie dokładnie umocowanie będzie akceptowane.

Małżeństwo i wspólność majątkowa nie oznaczają automatycznie, że żona może swobodnie dysponować rachunkiem bankowym męża, jeżeli rachunek jest prowadzony tylko na niego i nie ma ustanowionego pełnomocnictwa, współposiadania rachunku ani innej dyspozycji. Podobnie przy sprzedaży nieruchomości trzeba sprawdzić, czy nieruchomość należy do majątku wspólnego, majątku osobistego męża, czy jest współwłasnością w częściach ułamkowych.

Kiedy pełnomocnictwo może być nieważne?

Pełnomocnictwo nie będzie bezpieczne, jeżeli w chwili jego udzielania chory nie był w stanie świadomie albo swobodnie powziąć decyzji i wyrazić woli. Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w takim stanie.

Może to dotyczyć nie tylko choroby psychicznej, lecz także przemijających zaburzeń czynności psychicznych, silnych zaburzeń neurologicznych, głębokiego splątania, otępienia, działania leków lub innego stanu, który w danym momencie faktycznie wyłączał możliwość świadomego i swobodnego wyboru. Sama diagnoza medyczna nie wystarcza – decydujący jest stan osoby w chwili składania oświadczenia.

W orzecznictwie przyjmuje się, że osoba chora psychicznie, lecz nieubezwłasnowolniona, nie traci z tego powodu samej pełnej zdolności do czynności prawnych. Jej oświadczenie może być jednak nieważne z powodu wady oświadczenia woli, jeżeli spełnione są przesłanki art. 82 Kodeksu cywilnego. Takie stanowisko wynika m.in. z uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 12 grudnia 1960 r., sygn. I CO 35/60.

Ustalenie nieważności czynności może nastąpić także po śmierci osoby, która złożyła oświadczenie, jeżeli materiał dowodowy pozwala wykazać jej stan w chwili czynności. W praktyce znaczenie mają dokumentacja medyczna, zeznania świadków, opinie biegłych oraz okoliczności sporządzenia dokumentu. W wyroku z 27 kwietnia 1979 r., sygn. III CRN 56/79, Sąd Najwyższy wskazał, że taka ocena jest możliwa również po śmierci składającego oświadczenie.

Co zrobić, gdy chory nie jest w stanie świadomie zdecydować?

Jeżeli stan chorego wyklucza świadome albo swobodne podjęcie decyzji, nie należy próbować „załatwiać” pełnomocnictwa za wszelką cenę. Dokument sporządzony w takich warunkach może zostać uznany za nieważny, a osoba działająca na jego podstawie narazi się na spór rodzinny, bankowy albo sądowy.

W takiej sytuacji właściwą drogą może być wniosek o ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie całkowite jest możliwe wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wynika to z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe dotyczy osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw. Podstawę stanowi art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Różnica polega więc nie tylko na nazwie, lecz przede wszystkim na nasileniu zaburzeń i zakresie potrzebnej ochrony.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego właściwego według miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy brak miejsca zamieszkania – według miejsca jej pobytu. Z wnioskiem może wystąpić m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W sprawie uczestniczy osoba, której wniosek dotyczy, a sąd powinien ją wysłuchać, chyba że jest to niemożliwe lub bezcelowe z uwagi na jej stan.

W postępowaniu sądowym osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, a także psychologa. Opinia powinna oceniać nie tylko rozpoznanie medyczne, lecz także zdolność do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia własnych spraw.

Doradca tymczasowy, opiekun i zgoda sądu na ważniejsze czynności

Jeżeli sprawa jest pilna, np. trzeba zabezpieczyć majątek chorego, opłacić ośrodek albo podjąć decyzje organizacyjne, we wniosku o ubezwłasnowolnienie można zawnioskować o ustanowienie doradcy tymczasowego. Sąd może ustanowić go, gdy jest to konieczne dla ochrony osoby lub mienia chorego. Doradcą tymczasowym powinien być przede wszystkim małżonek, krewny lub inna osoba bliska, jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro chorego.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna. Po ubezwłasnowolnieniu częściowym ustanawia się kuratora. Opiekun osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie nie ma jednak pełnej dowolności w dysponowaniu majątkiem podopiecznego. Do ważniejszych spraw dotyczących osoby lub majątku – np. sprzedaży nieruchomości, ustanowienia hipoteki, zawarcia istotnych umów majątkowych – potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego.

Dlatego w sytuacji, w której trzeba sprzedać dom lub mieszkanie, aby sfinansować pobyt chorego w ośrodku, sama funkcja opiekuna zwykle nie wystarczy. Należy przygotować wniosek do sądu opiekuńczego o zgodę na konkretną czynność, wykazać jej cel, uzasadnić korzyść dla chorego i przedstawić podstawowe dane dotyczące majątku oraz planowanych wydatków.

FAQ

Czy żona może wypłacać pieniądze z konta męża bez pełnomocnictwa?

Co do zasady nie, jeżeli rachunek jest prowadzony wyłącznie na męża, a żona nie jest współposiadaczem rachunku ani pełnomocnikiem. Wspólność majątkowa małżeńska nie oznacza automatycznego dostępu do indywidualnego rachunku bankowego drugiego małżonka.

Czy notariusz może przyjechać do szpitala?

Tak. Notariusz może dokonać czynności poza kancelarią, jeżeli przemawia za tym charakter czynności lub szczególne okoliczności, np. stan zdrowia osoby chorej. W praktyce trzeba wcześniej uzgodnić termin, dokumenty tożsamości, zakres pełnomocnictwa i ewentualne potwierdzenie stanu świadomości pacjenta.

Czy udar automatycznie oznacza brak możliwości udzielenia pełnomocnictwa?

Nie. Udar może powodować trudności ruchowe albo mowne, ale nie zawsze wyłącza świadomość i swobodę decyzji. O ważności pełnomocnictwa decyduje stan osoby w chwili składania oświadczenia oraz możliwość ustalenia jej rzeczywistej woli.

Czy pełnomocnictwo wystarczy do sprzedaży mieszkania?

Tak, ale tylko wtedy, gdy zostało udzielone w wymaganej formie i obejmuje właściwy zakres. Przy sprzedaży nieruchomości pełnomocnictwo powinno mieć formę aktu notarialnego i jasno wskazywać, do jakiej czynności pełnomocnik jest umocowany.

Czy ubezwłasnowolnienie pozwala od razu sprzedać majątek chorego?

Nie zawsze. Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym opiekun reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną, ale w ważniejszych sprawach dotyczących jej majątku powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Dotyczy to zwłaszcza sprzedaży nieruchomości lub innych istotnych składników majątku.

Podsumowanie

Jeżeli chory jest świadomy i może wyrazić wolę, najprostszym rozwiązaniem jest dobrze przygotowane pełnomocnictwo, często sporządzone z udziałem notariusza w miejscu pobytu chorego. Brak możliwości podpisania dokumentu nie przekreśla sprawy, ponieważ prawo przewiduje szczególną procedurę dla osób, które nie mogą pisać.

Jeżeli jednak choroba powoduje, że osoba nie rozumie znaczenia czynności albo nie jest w stanie swobodnie zdecydować, pełnomocnictwo nie rozwiąże problemu. Wtedy trzeba rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie, ustanowienie doradcy tymczasowego, a po orzeczeniu sądu – opiekuna albo kuratora. Przy sprzedaży nieruchomości lub innych ważnych czynnościach majątkowych konieczna może być dodatkowa zgoda sądu opiekuńczego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 16, art. 82, art. 98 i art. 99 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544–554¹ – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w szczególności art. 86–87 – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 156 i art. 175 – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1960 r., sygn. akt I CO 35/60
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1979 r., sygn. akt III CRN 56/79
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., sygn. akt III CK 523/2002