Działalność gospodarcza po rozwodzie bez podziału majątku

Status byłego małżonka wobec firmy po rozwodzie

Jeżeli działalność gospodarcza została założona w trakcie ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, to nie oznacza to, że oboje małżonkowie stali się przedsiębiorcami. Przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów pozostaje osoba wykonująca działalność gospodarczą we własnym imieniu, czyli w praktyce ten były małżonek, który jest wpisany do CEIDG na podstawie art. 4 ust. 1 i art. 17 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców.

Trzeba jednak odróżnić status przedsiębiorcy od własności składników majątkowych używanych w działalności. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Jeżeli więc maszyny, środki obrotowe, wyposażenie, oszczędności lub inne składniki przedsiębiorstwa zostały nabyte z majątku wspólnego, co do zasady weszły do tego majątku i mogą podlegać późniejszemu podziałowi.

Po ustaniu wspólności majątkowej – najczęściej z dniem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego – majątek wspólny nie znika, lecz staje się współwłasnością w częściach ułamkowych. Wynika to z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1035 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 196 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady udziały byłych małżonków są równe, chyba że sąd ustali nierówne udziały na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To oznacza, że po rozwodzie możesz być współwłaścicielem niepodzielonych składników majątkowych firmy, ale nie stajesz się z tego powodu współprowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą byłego męża.

Co dokładnie podlega podziałowi, a co nie

W praktyce nie dzieli się „firmy” jako jednego prawa podmiotowego w rozumieniu wpisu do CEIDG, lecz konkretne składniki majątku, które tworzyły przedsiębiorstwo. Pojęcie przedsiębiorstwa określa art. 55¹ Kodeksu cywilnego – jest to zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej.

Przy podziale majątku po rozwodzie bierze się pod uwagę stan majątku wspólnego z chwili ustania wspólności majątkowej oraz jego wartość z chwili dokonywania podziału. Tę zasadę od lat przyjmuje orzecznictwo Sądu Najwyższego. Ma to duże znaczenie przy działalności gospodarczej, bo skład majątku firmy może się z czasem zmieniać. Jeżeli do podziału majątku nie dojdzie przed śmiercią jednego z byłych małżonków, sytuację komplikuje dziedziczenie; osobno wyjaśniamy, kto dziedziczy po śmierci byłego małżonka przed podziałem majątku.

Jeżeli po rozwodzie były mąż dalej prowadził firmę samodzielnie, to trzeba odróżnić:

• składniki istniejące w dniu ustania wspólności majątkowej – one co do zasady podlegają rozliczeniu,
• dochody i nowe składniki nabyte już po rozwodzie z jego późniejszej działalności – te nie wchodzą już do dawnego majątku wspólnego automatycznie.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Dlatego w konkretnym stanie faktycznym trzeba prześledzić źródło finansowania poszczególnych aktywów.

Czy po rozwodzie przysługuje udział w zyskach z firmy

Nie można automatycznie przyjąć, że byłemu małżonkowi zawsze należy się połowa wszystkich dochodów firmy osiąganych po rozwodzie. To zależy od tego, czego dokładnie dotyczy rozliczenie.

Zgodnie z art. 207 Kodeksu cywilnego pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. Przepis ten może mieć zastosowanie do konkretnych wspólnych składników majątku po rozwodzie, np. nieruchomości, maszyn, pojazdów czy środków pieniężnych pozostających nadal we współwłasności.

Nie oznacza to jednak wprost, że były małżonek ma zawsze roszczenie o połowę całego zysku z jednoosobowej działalności gospodarczej po rozwodzie. W jednoosobowej działalności dochód po rozwodzie jest co do zasady dochodem przedsiębiorcy, który działalność prowadzi, ale drugi były małżonek może domagać się rozliczenia korzystania ze wspólnych składników majątkowych, pobranych pożytków, nakładów albo wynagrodzenia za wyłączne korzystanie z rzeczy wspólnej – zależnie od okoliczności sprawy i zgłoszonych żądań.

Jeżeli po rozwodzie nadal wspólnie uzgadnialiście sposób korzystania z majątku firmy, rozliczenia mogą wyglądać inaczej niż wtedy, gdy jedna osoba samodzielnie korzystała z całego majątku i wyłączała drugą z posiadania.

Odpowiedzialność za długi firmy po rozwodzie

To najważniejsza kwestia praktyczna. Odpowiedź zależy od tego, kiedy powstał dług, kto go zaciągnął, czy drugi małżonek wyraził zgodę oraz z jakiego majątku wierzyciel chce prowadzić egzekucję.

W czasie trwania wspólności majątkowej zastosowanie ma art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli jeden z małżonków zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Natomiast zgodnie z art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeśli zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka, wierzyciel może co do zasady żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, jego wynagrodzenia, dochodów z działalności zarobkowej oraz z korzyści uzyskanych z praw wskazanych w art. 33 pkt 9 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w określonych przypadkach także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.

Po rozwodzie były małżonek nie odpowiada automatycznie osobiście za nowe długi jednoosobowej działalności prowadzonej wyłącznie przez drugą stronę, jeżeli sam nie był stroną umowy, nie poręczył zobowiązania, nie przystąpił do długu ani nie odpowiada na innej podstawie szczególnej.

Co innego rozliczenia wewnętrzne między byłymi małżonkami. Jeżeli określony dług dotyczył wspólnego składnika majątku albo spłacono wspólne zobowiązanie związane z majątkiem, może pojawić się obowiązek wzajemnego rozliczenia przy podziale majątku lub odrębnym postępowaniu.

W praktyce należy więc rozdzielić dwie rzeczy:

• odpowiedzialność wobec wierzyciela – zależną od treści umowy, zgody małżonka i przepisów o odpowiedzialności za zobowiązania,
• rozliczenia między byłymi małżonkami – zależne od tego, czy dług obciążał wspólny majątek i kto faktycznie go spłacił.

Wpłata 100 tys. zł na rachunek firmowy a PCC

Sam przelew na rachunek firmowy nie przesądza jeszcze o podatku od czynności cywilnoprawnych. PCC obejmuje wyłącznie czynności wskazane w zamkniętym katalogu z art. 1 ust. 1 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, m.in. umowę sprzedaży, pożyczki, darowizny w części dotyczącej przejęcia długów, umowę dożywocia, ustanowienie hipoteki czy umowę spółki.

Dlatego najpierw trzeba ustalić, jaki był tytuł prawny wpłaty. Możliwe są różne warianty:

W opisanej sytuacji, jeżeli każde z byłych małżonków wpłaciło po 100 tys. zł w celu spłaty zadłużenia związanego z niepodzielonym majątkiem, bez zawarcia umowy pożyczki lub darowizny, najczęściej nie ma podstaw do PCC. Nie dochodzi bowiem automatycznie do czynności wymienionej w art. 1 ustawy o PCC.

Inaczej byłoby, gdyby wpłata miała wyraźnie charakter pożyczki udzielonej byłemu mężowi albo darowizny. Wtedy o skutkach podatkowych decyduje nie nazwa przelewu, lecz rzeczywista treść stosunku prawnego.

Jak zabezpieczyć swoją sytuację po rozwodzie

Jeżeli firma nadal formalnie należy do jednego z byłych małżonków, a majątek używany w działalności nie został rozliczony, warto jak najszybciej uporządkować stan prawny. Najbezpieczniejsze rozwiązania to:

• umowny podział majątku, jeżeli między stronami jest zgoda; gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość – w formie aktu notarialnego,
• sądowy podział majątku wspólnego, gdy nie ma porozumienia,
• ustalenie na piśmie zasad korzystania z niepodzielonych składników, rozliczania kosztów, spłat kredytu i pobierania pożytków,
• udokumentowanie wszystkich wpłat, nakładów i spłat dokonanych po rozwodzie.

W postępowaniu o podział majątku można zgłaszać roszczenia dotyczące nakładów i wydatków zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli po rozwodzie jedna osoba finansowała wspólny składnik majątku ze swojego majątku osobistego, zwykle ma to znaczenie przy końcowym rozliczeniu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być skutki prawne w zależności od szczegółów.

FAQ

Czy po rozwodzie jestem współwłaścicielem firmy byłego męża?

Nie w znaczeniu wpisu do CEIDG. Możesz natomiast być współwłaścicielem niepodzielonych składników majątkowych nabytych w czasie wspólności ustawowej, które były wykorzystywane w działalności.

Czy odpowiadam za długi firmy powstałe po rozwodzie?

Co do zasady nie automatycznie. Za nowe zobowiązania po rozwodzie odpowiada przede wszystkim ten były małżonek, który je zaciągnął, chyba że sam przystąpiłeś do długu, poręczyłeś go albo istnieje inna szczególna podstawa odpowiedzialności.

Czy mogę żądać rozliczenia zysków z firmy po rozwodzie?

Możesz żądać rozliczenia pożytków i przychodów ze wspólnych składników majątku na podstawie art. 207 Kodeksu cywilnego, ale nie zawsze oznacza to połowę całego dochodu z działalności gospodarczej prowadzonej już po rozwodzie.

Czy wpłata pieniędzy na konto firmowe zawsze powoduje PCC?

Nie. PCC zależy od tego, czy przelew jest skutkiem czynności wymienionej w art. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, np. pożyczki. Sam przelew bez takiej podstawy prawnej nie wystarcza.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33 pkt 10, art. 41 § 1–2, art. 43 § 1–2, art. 45 § 1, art. 46 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 55¹, art. 196 § 1, art. 207, art. 1035 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 4 ust. 1, art. 17 ustawy z 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców
• art. 1 ust. 1 ustawy z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych
• utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące podziału majątku wspólnego według stanu z chwili ustania wspólności i wartości z chwili podziału