Śmierć małżonka a JDG – czy firmowy samochód wchodzi do spadku?

Co ustala się po śmierci małżonka

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie: majątek wspólny małżonków oraz spadek po zmarłym. Z chwilą śmierci jednego z małżonków wspólność ustawowa ustaje, a zgodnie z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, oboje małżonkowie mają co do zasady równe udziały w majątku wspólnym. Do spadku po zmarłym wchodzi więc nie „połowa wszystkiego”, lecz tylko to, co należało do jego majątku osobistego oraz jego udział w majątku wspólnym, zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W tym kontekście znaczenie ma również leasing w małżeństwie a spadek po zmarłym małżonku.

Jeżeli notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia albo strony dokonują działu spadku, wcześniej trzeba prawidłowo ustalić, które składniki należały do majątku wspólnego, a które do majątku osobistego każdego z małżonków. To właśnie na tym etapie najczęściej pojawia się problem firmowego samochodu, sprzętu elektronicznego i środków pieniężnych.

Majątek wspólny i majątek osobisty – najważniejsze przepisy

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Z kolei art. 31 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków oraz dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego każdego z małżonków.

Jednocześnie art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej. Istotny jest też art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do majątku osobistego należą również przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W praktyce oznacza to, że jeżeli działalność została założona przed ślubem, to samo przedsiębiorstwo prowadzone w formie JDG jest zasadniczo związane z majątkiem osobistym przedsiębiorcy. Pomocna jest tu także definicja przedsiębiorstwa z art. 55¹ Kodeksu cywilnego, według której jest to zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej.

Czy JDG założona przed ślubem wchodzi do spadku po małżonku

Co do zasady – nie. Jeżeli działalność gospodarcza została założona przed zawarciem małżeństwa, to przedsiębiorstwo prowadzone przez żonę pozostaje jej majątkiem osobistym. Sama okoliczność, że w czasie małżeństwa firma była dalej prowadzona, nie powoduje automatycznie, że jej składniki stają się wspólne albo że wchodzą do spadku po mężu.

Dotyczy to również składników kupowanych do tej działalności, jeżeli są one funkcjonalnie związane z przedsiębiorstwem i zostały nabyte jako element majątku firmowego przedsiębiorcy. W takim ujęciu samochód wykupiony do firmy, laptop czy telefon służące działalności nie stają się częścią spadku po zmarłym małżonku tylko dlatego, że były używane w czasie trwania małżeństwa.

Nie oznacza to jednak, że druga strona albo spadkobiercy zmarłego nigdy nie mogą niczego dochodzić. Spór może dotyczyć nie samej własności składnika firmowego, ale rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty przedsiębiorcy na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Samochód wykupiony z leasingu do JDG

W opisanym stanie faktycznym samochód był najpierw przedmiotem leasingu, a następnie został wykupiony i wprowadzony do środków trwałych Pani jednoosobowej działalności gospodarczej. Taki składnik co do zasady należy traktować jako element przedsiębiorstwa prowadzonego przez Panią, a więc nie wchodzi on do spadku po mężu. Jeżeli natomiast samochód należał do zmarłego, kolejnym etapem są formalności spadkowe i komunikacyjne; osobno omawiamy samochód po śmierci małżonka, dziedziczenie i rejestrację pojazdu.

Istotne jest jednak, z jakich środków finansowano wykup i raty oraz jak wyglądał rzeczywisty obieg pieniędzy. Jeżeli wydatki zostały pokryte z bieżących środków firmy, a samochód został włączony do majątku przedsiębiorstwa, standardowy wniosek jest taki, że nie ma podstaw do uznania, iż pasierb dziedziczy udział w tym samochodzie.

Możliwa jest natomiast odrębna dyskusja o rozliczeniu nakładów, jeżeli spadkobierca zmarłego byłby w stanie wykazać, że na nabycie samochodu przeznaczono środki z majątku wspólnego w sposób uzasadniający roszczenie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To jednak nie jest to samo co współwłasność samochodu ani automatyczne wejście auta do masy spadkowej.

Laptop i telefon kupione na fakturę do firmy

Analogicznie należy ocenić laptop i telefon kupione na potrzeby prowadzenia działalności gospodarczej. Jeżeli zostały nabyte do przedsiębiorstwa, służą działalności i są ujmowane firmowo, to co do zasady pozostają składnikami Pani majątku firmowego, a nie składnikami spadku po zmarłym mężu.

Sam fakt wystawienia faktury na firmę nie rozstrzyga jeszcze wszystkich sporów majątkowych, ale jest ważnym dowodem na przeznaczenie składnika do działalności. W razie sporu znaczenie mogą mieć też: sposób księgowania, ujęcie w ewidencji środków trwałych lub wyposażenia, dowody zapłaty oraz faktyczne używanie sprzętu.

Dochody z firmy a składniki firmy – to nie jest to samo

W praktyce najwięcej nieporozumień bierze się z utożsamiania dochodu z działalności ze składnikami przedsiębiorstwa. To są dwie różne rzeczy.

Na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dochody z działalności zarobkowej małżonka oraz dochody z jego majątku osobistego co do zasady należą do majątku wspólnego. Jeżeli więc firma w czasie małżeństwa przynosiła zysk, pobrane i pozostające do dyspozycji środki mogły zasilać majątek wspólny. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każdy przedmiot kupiony w firmie staje się wspólny.

W uproszczeniu: zysk osiągany w czasie małżeństwa może mieć charakter wspólny, ale przedsiębiorstwo założone przed ślubem i jego składniki mogą pozostać osobiste. W konkretnej sprawie trzeba więc oddzielić: środki pieniężne zgromadzone przez małżonków, wydatki z majątku wspólnego oraz majątek przedsiębiorstwa jako zorganizowaną całość.

Co rzeczywiście może wejść do spadku po zmarłym małżonku

Do spadku po zmarłym mężu mogą wejść:

• jego majątek osobisty,
• udział w majątku wspólnym, który ustala się po ustaniu wspólności,
• wierzytelności i roszczenia majątkowe przysługujące mu w chwili śmierci.

Jeżeli więc na wspólnej lokacie znajdowały się środki należące do majątku wspólnego, najpierw trzeba ustalić Pani udział i udział męża w tych środkach. Dopiero udział zmarłego może podlegać dziedziczeniu przez spadkobierców. Podobnie ocenia się środki na rachunku osobistym męża – nie sama nazwa rachunku rozstrzyga o przynależności środków, lecz ich pochodzenie.

Jeżeli chodzi o dziedziczenie po zmarłym małżonku w rodzinie z dziećmi z różnych związków, zastosowanie ma art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku.

Kiedy spadkobierca może podważać takie rozliczenie

Spadkobierca, w tym pasierb, może kwestionować przyjęty podział, jeżeli uważa, że określone składniki błędnie pominięto albo błędnie zaliczono do majątku osobistego. W sporze znaczenie mogą mieć zwłaszcza:

• data rozpoczęcia działalności gospodarczej,
• dokumenty nabycia składników,
• sposób finansowania zakupów,
• dowody księgowe i bankowe,
• to, czy chodzi o składnik przedsiębiorstwa czy o oszczędności już wyprowadzone z firmy.

Jeżeli więc stan faktyczny jest bardziej złożony niż wynika z krótkiego opisu, nie można wykluczyć sporu o rozliczenie nakładów albo o kwalifikację konkretnych pieniędzy. Sama przynależność samochodu, laptopa i telefonu do Pani firmy nie oznacza jeszcze, że każdy związany z nimi wydatek jest całkowicie obojętny przy rozliczeniach między majątkami.

Praktyczny wniosek w opisanej sytuacji

Przy założeniu, że:

• JDG została założona przed ślubem,
• samochód po leasingu został wykupiony do tej działalności i wszedł do majątku firmy,
• laptop oraz telefon kupiono na potrzeby działalności,
• nie ma szczególnych ustaleń małżonków co do włączenia tych rzeczy do majątku wspólnego,

– należy przyjąć, że samochód, laptop i telefon nie wchodzą do masy spadkowej po mężu.

Potencjalnie przedmiotem rozliczeń mogą być natomiast nakłady z majątku wspólnego na Pani majątek osobisty albo środki pieniężne stanowiące dochód z działalności, jeżeli były zgromadzone i nie zostały zużyte przed śmiercią męża.

Tabela: co zwykle wchodzi do spadku, a co nie

FAQ

Czy pasierb może żądać części samochodu wykupionego do mojej firmy?

Co do zasady nie, jeżeli samochód należy do Pani JDG założonej przed ślubem i stanowi składnik Pani przedsiębiorstwa. Może natomiast próbować podnosić roszczenia dotyczące rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na firmę.

Czy faktura na firmę wystarczy, aby wyłączyć rzecz ze spadku?

Nie zawsze sama faktura wystarczy, ale jest ważnym dowodem. Znaczenie mają też data nabycia, źródło finansowania, ewidencja księgowa i faktyczne używanie rzeczy w działalności.

Czy dochody z firmy założonej przed ślubem są wspólne?

Co do zasady tak, ponieważ art. 31 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obejmuje dochody z działalności zarobkowej oraz dochody z majątku osobistego. To jednak nie oznacza automatycznie, że wspólne stają się wszystkie składniki przedsiębiorstwa.

Czy po śmierci małżonka najpierw robi się dział spadku czy podział majątku wspólnego?

Najpierw trzeba ustalić, co należało do majątku wspólnego i jaki był udział zmarłego, bo dopiero ten udział może wejść do spadku. W praktyce te kwestie bywają rozliczane łącznie, ale logicznie i prawnie najpierw ustala się skład majątku wspólnego.

Czy znaczenie ma to, że mąż pomagał mi w firmie?

Tak, ale zwykle nie w ten sposób, że staje się współwłaścicielem całej firmy. Może to mieć znaczenie przy ocenie nakładów, rozliczeń albo wysokości roszczeń związanych z majątkiem wspólnym – zależnie od konkretnego stanu faktycznego i dowodów.

Źródła

Akty prawne:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

Przepisy wykorzystane w artykule: art. 31 § 1 i § 2 pkt 1–2, art. 33 pkt 1 i 10, art. 43 § 1, art. 45 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy; art. 55¹, art. 922 § 1, art. 931 § 1 ustawy – Kodeks cywilny.