Dziedziczenie po ojcu w drugim małżeństwie a mieszkanie żony

Co dziedziczy córka po ojcu, który był w drugim małżeństwie?

Co do zasady córka z pierwszego małżeństwa należy do kręgu spadkobierców ustawowych po ojcu. Wynika to z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności powołane są do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a ich udziały są równe, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

To jednak nie oznacza automatycznie, że dziedziczy Pani część mieszkania. Najpierw trzeba ustalić, czy w dniu śmierci ojciec miał jeszcze jakikolwiek udział w tym lokalu. Do spadku wchodzą bowiem wyłącznie prawa i obowiązki majątkowe należące do spadkodawcy w chwili otwarcia spadku, czyli w chwili śmierci – art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc przed śmiercią ojciec skutecznie przeniósł swój udział w mieszkaniu na żonę i po tej czynności nie był już współwłaścicielem lokalu, to ten składnik nie będzie podlegał dziedziczeniu po nim.

Znaczenie umowy między ojcem a jego żoną

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie samo określenie „częściowy podział majątku”, lecz treść aktu notarialnego i wpisu w księdze wieczystej. W praktyce mogło chodzić np. o:

• umowny podział majątku wspólnego małżonków,
• darowiznę udziału,
• odpłatne zniesienie współwłasności lub rozliczenie w ramach podziału majątku,
• inną umowę przenoszącą własność nieruchomości.

Dla nieruchomości sama księga wieczysta nie tworzy prawa własności, lecz je ujawnia. O tym, czy udział ojca rzeczywiście przeszedł na żonę, decyduje przede wszystkim ważna umowa przenosząca własność zawarta w formie aktu notarialnego – art. 158 Kodeksu cywilnego. Wpis w księdze wieczystej ma duże znaczenie dowodowe i ochronne, ale trzeba badać go łącznie z treścią aktu.

Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością ustawową małżeńską, warto pamiętać, że z chwilą ustania wspólności majątkowej udziały małżonków w majątku wspólnym co do zasady są równe – art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Następnie w podziale majątku wspólnego nieruchomość mogła przypaść jednemu z małżonków.

Jeżeli chce Pani szerzej przeanalizować podobne sytuacje rodzinno-spadkowe, pomocny może być też materiał o podziale majątku po śmierci męża.

Kiedy mieszkanie albo udział w mieszkaniu nie wchodzi do spadku?

Jeżeli przed śmiercią ojciec przestał być właścicielem udziału w lokalu, to ten udział nie należy do spadku. Dotyczy to zarówno sytuacji, gdy przeniesienie było odpłatne, jak i nieodpłatne, o ile czynność była ważna.

W praktyce trzeba więc odpowiedzieć na dwa pytania:

1. Czy ojciec skutecznie przeniósł własność jeszcze za życia?
2. Czy po tej czynności pozostały inne składniki majątku należące do spadku?

Nawet jeśli mieszkanie nie wchodzi do spadku, nie oznacza to jeszcze, że dziecko z pierwszego małżeństwa pozostaje bez ochrony. W zależności od rodzaju czynności może powstać roszczenie o zachowek.

Zachowek po ojcu – kiedy można go żądać?

Jeżeli byłaby Pani powołana do spadku z ustawy, przysługuje Pani status osoby uprawnionej do zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady zachowek wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby Pani przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni.

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku ani w spadku, ani w drodze darowizn, ani zapisów, może żądać zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne – art. 993 Kodeksu cywilnego. Z kolei art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych, a także darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ten 10-letni limit nie działa tak samo wobec osób będących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku, dlatego darowizny na rzecz małżonka często pozostają istotne dla rozliczeń zachowku.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a gdy dziedziczenie następuje ustawowo – od otwarcia spadku. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy każda umowa z żoną ojca daje podstawę do zachowku?

Nie. To zależy od tego, czy czynność miała charakter nieodpłatny, czy odpłatny.

Dlatego nie można opierać się wyłącznie na nazwie dokumentu. Trzeba sprawdzić, czy ojciec otrzymał spłatę, jakie były rozliczenia między małżonkami i czy wartość świadczeń była rzeczywista.

Zobacz również:

śmierć byłego małżonka

Czy można podważyć umowę zawartą krótko przed śmiercią?

Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieją konkretne podstawy prawne i dowody. Sam fakt, że ojciec był chory albo zmarł wkrótce po podpisaniu aktu, nie wystarcza.

Najczęściej rozważa się nieważność oświadczenia woli na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

W praktyce chodzi o sytuację, w której w chwili podpisywania aktu notarialnego ojciec nie rozumiał znaczenia swojej czynności albo nie miał realnej swobody decydowania. Dowodami mogą być w szczególności:

• dokumentacja medyczna z okresu podpisania aktu,
• historia hospitalizacji,
• zaświadczenia lekarzy,
• zeznania świadków obecnych przed zawarciem czynności i po niej,
• opinia biegłego lekarza wydana w toku procesu.

Istotne znaczenie ma nadal orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym wyrok z 7 lutego 2006 r., sygn. akt IV CSK 7/05, zgodnie z którym stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości; wystarczy brak rozeznania co do znaczenia i skutków własnego działania.

Jeżeli sąd uznałby taką czynność za nieważną, skutek jest zasadniczo taki, jakby umowy nie było. Wtedy udział ojca w mieszkaniu mógłby zostać uznany za należący do spadku.

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić przed oceną Pani praw?

Aby rzetelnie ocenić sytuację, warto zgromadzić:

• akt zgonu ojca,
• odpis aktu notarialnego dotyczącego podziału majątku lub przeniesienia własności,
• akt małżeństwa ojca z obecną żoną,
• odpis zwykły lub zupełny księgi wieczystej mieszkania,
• informację, czy istnieje testament,
• spis majątku pozostawionego przez ojca,
• dokumenty medyczne, jeśli chce Pani badać ważność czynności.

W sprawach rodzinno-majątkowych po śmierci jednego z małżonków przydatny bywa też szerszy kontekst dotyczący rozliczeń między małżonkami i spadkobiercami, np. materiał o emeryturze chorego męża, jeśli w tle pojawiają się również kwestie świadczeń po zmarłym.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Ustalić, czy ojciec zostawił testament.
2. Uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.
3. Przeanalizować akt notarialny dotyczący mieszkania.
4. Sprawdzić, czy czynność była odpłatna czy nieodpłatna.
5. Obliczyć hipotetyczny udział ustawowy i ewentualny zachowek.
6. Ocenić, czy są dowody do podważenia umowy na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego albo innych wad oświadczenia woli, jeśli wynika to z dokumentów.
7. Pilnować terminu przedawnienia roszczenia o zachowek z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Jeśli w tle sprawy występują także świadczenia alimentacyjne lub należności po osobie zmarłej, czasem potrzebna jest równoległa analiza innych skutków śmierci zobowiązanego, np. zagadnienia fundusz po śmierci.

FAQ

Czy dziecko z pierwszego małżeństwa zawsze dziedziczy po ojcu?

Tak, co do zasady należy do spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, chyba że zostało skutecznie wydziedziczone w testamencie albo zachodzą inne szczególne przyczyny wyłączenia od dziedziczenia.

Czy wpis żony do księgi wieczystej kończy sprawę?

Nie. Wpis jest bardzo ważny, ale trzeba jeszcze zbadać podstawę wpisu, czyli przede wszystkim akt notarialny i charakter dokonanej czynności.

Czy jeśli mieszkanie nie wchodzi do spadku, to nic mi się nie należy?

Niekoniecznie. Jeżeli ojciec przekazał udział nieodpłatnie, może Pani dochodzić zachowku na podstawie art. 991, art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat. Przy dziedziczeniu ustawowym termin biegnie od śmierci spadkodawcy, a przy roszczeniu przeciwko osobie obowiązanej z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny stosuje się art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Czy choroba ojca wystarczy, by unieważnić umowę?

Nie. Trzeba wykazać, że w chwili składania oświadczenia woli ojciec znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji w rozumieniu art. 82 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 82, art. 158, art. 922 § 1, art. 931 § 1, art. 991 § 1-2, art. 993, art. 994 § 1, art. 1007 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2006 r., IV CSK 7/05