Czy nauczyciel może odmówić udziału w egzaminach zawodowych?

Odpowiedź co do zasady brzmi: nie, nauczyciel nie może swobodnie odmówić udziału w egzaminach zawodowych tylko dlatego, że zostały wyznaczone w dni, w których nie prowadzi zajęć dydaktycznych. W przypadku nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy znaczenie ma bowiem nie tylko tygodniowe pensum, ale cały czas pracy.

Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. Z kolei art. 42 ust. 2 tej ustawy stanowi, że w ramach tego czasu pracy oraz ustalonego wynagrodzenia nauczyciel obowiązany jest realizować: zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz, inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, a także zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

Czy egzamin zawodowy mieści się w obowiązkach nauczyciela?

Najczęściej tak. Jeżeli szkoła lub placówka jest zaangażowana w organizację egzaminu zawodowego, a dyrektor powierza nauczycielowi określone czynności związane z jego przeprowadzeniem, to taki obowiązek zwykle mieści się w kategorii „innych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych szkoły” w rozumieniu art. 42 ust. 2 pkt 2 ustawy – Karta Nauczyciela.

Znaczenie ma też art. 68 ust. 1 pkt 1 i pkt 6 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, zgodnie z którym dyrektor szkoły kieruje działalnością szkoły i reprezentuje ją na zewnątrz oraz sprawuje opiekę nad uczniami i stwarza warunki harmonijnego rozwoju psychofizycznego przez aktywne działania prozdrowotne, a także wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpiecznych i higienicznych warunków pobytu w szkole. W praktyce to dyrektor organizuje pracę szkoły, w tym zadania związane z egzaminami.

Jeżeli więc nauczyciel został prawidłowo wyznaczony do czynności egzaminacyjnych zgodnie z organizacją pracy szkoły i przepisami regulującymi dany egzamin, samo wskazanie, że w te dni nie ma lekcji, nie wystarcza do skutecznej odmowy.

Dlaczego dni bez lekcji nie oznaczają dni wolnych od pracy?

To częsty błąd praktyczny. Plan zajęć pokazuje tylko, kiedy nauczyciel realizuje pensum. Nie określa jednak całego czasu pracy. Nauczyciel może być zobowiązany do wykonywania innych obowiązków także w pozostałe dni robocze, jeżeli mieszczą się one w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy z art. 42 ust. 1 i 2 ustawy – Karta Nauczyciela.

Jeżeli więc nauczyciel ma zajęcia np. w poniedziałek, wtorek i piątek, to nie oznacza automatycznie, że środa i czwartek są dla niego dniami całkowicie wolnymi od pracy. W te dni mogą zostać wyznaczone rady pedagogiczne, szkolenia, zebrania, dyżury lub właśnie czynności egzaminacyjne.

Zobacz również:

• czas pracy nauczyciela

Kiedy nauczyciel może kwestionować polecenie udziału w egzaminie?

Nie każde polecenie dyrektora trzeba wykonać bezrefleksyjnie. Obowiązek dotyczy tylko poleceń zgodnych z prawem i mieszczących się w stosunku pracy. Jeżeli więc pojawią się szczególne okoliczności, nauczyciel może zgłaszać zastrzeżenia.

W praktyce wątpliwości mogą dotyczyć zwłaszcza takich sytuacji:

• polecenie narusza przepisy o czasie pracy albo odpoczynku i prowadzi do oczywistego przekroczenia dopuszczalnych norm,
• nauczycielowi powierzono rolę, do której nie ma wymaganych uprawnień lub przeszkolenia wynikającego z przepisów egzaminacyjnych,
• polecenie zostało wydane z naruszeniem przepisów organizujących dany egzamin,
• występują szczególne przeszkody obiektywne, np. usprawiedliwiona nieobecność, choroba, urlop, zdarzenie losowe.

W takich przypadkach warto zgłaszać zastrzeżenia pisemnie i wskazywać konkretną podstawę prawną lub faktyczną. Sama niechęć do udziału w egzaminie albo argument, że nie jest to dzień zajęć dydaktycznych, zwykle nie będzie wystarczający.

Czy przysługuje dodatkowe wynagrodzenie za udział w egzaminach?

Nie zawsze. To najważniejsza praktyczna kwestia. Sam udział w egzaminie nie oznacza automatycznie prawa do osobnej zapłaty. W wielu sytuacjach obowiązki egzaminacyjne są traktowane jako element pracy wykonywanej w ramach art. 42 ust. 1 i 2 ustawy – Karta Nauczyciela.

Dodatkowe lub odrębne wynagrodzenie może jednak wynikać z przepisów szczególnych dotyczących określonych funkcji egzaminacyjnych, zwłaszcza gdy nauczyciel występuje jako egzaminator w rozumieniu przepisów egzaminacyjnych, a nie tylko jako pracownik szkoły wykonujący polecenie dyrektora. Wtedy źródłem wynagrodzenia są przepisy regulujące organizację egzaminów zewnętrznych oraz zasady wynagradzania egzaminatorów ustalane w aktach wykonawczych i procedurach egzaminacyjnych.

Oceniając prawo do dodatkowej zapłaty, trzeba więc odróżnić:

W praktyce nie warto opierać się na dawnych procentowych stawkach z nieobowiązujących już regulacji dotyczących wcześniejszych form egzaminów zawodowych. System egzaminów zawodowych był wielokrotnie zmieniany, dlatego aktualną podstawę wynagrodzenia trzeba każdorazowo sprawdzać według aktualnych przepisów i komunikatów Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz właściwej okręgowej komisji egzaminacyjnej.

Zobacz również:

• dodatkowe wynagrodzenie

Jakie przepisy mają dziś największe znaczenie?

W sprawach tego typu podstawowe znaczenie mają:

• art. 42 ust. 1 i 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela,
• art. 6 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, który określa podstawowe obowiązki nauczyciela,
• art. 68 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, dotyczący kompetencji dyrektora szkoły,
• przepisy rozdziału 3b ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty dotyczące egzaminów zewnętrznych, w tym egzaminu zawodowego,
• aktualne rozporządzenie Ministra Edukacji w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu zawodowego oraz procedury CKE i OKE obowiązujące dla danej sesji.

Trzeba pamiętać, że część szczegółowych obowiązków przy egzaminach wynika nie tylko z ustaw, ale także z aktualnych procedur egzaminacyjnych publikowanych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. To właśnie one określają role poszczególnych osób, wymagania formalne oraz organizację pracy w czasie egzaminu.

Czy odmowa może mieć konsekwencje służbowe?

Tak, jeżeli odmowa dotyczy zgodnego z prawem polecenia służbowego. W zależności od okoliczności może to zostać potraktowane jako niewykonanie obowiązków pracowniczych. Ocena skutków zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego: treści polecenia, formy jego wydania, podstawy prawnej, przyczyn odmowy oraz tego, czy nauczyciel wcześniej zgłaszał obiektywne przeszkody.

W skrajnych przypadkach mogą pojawić się konsekwencje porządkowe lub dyscyplinarne, ale nie można ich zakładać automatycznie. Jeżeli istnieje realny spór co do legalności polecenia, nauczyciel powinien działać ostrożnie i dokumentować swoje stanowisko na piśmie.

Podobne problemy pojawiają się również przy innych aktywnościach szkolnych wyznaczanych poza planem lekcji, dlatego warto znać zasady dotyczące udział poza harmonogramem.

FAQ

Czy nauczyciel może odmówić udziału w egzaminie tylko dlatego, że nie ma wtedy lekcji?

Co do zasady nie. O obowiązkach nauczyciela decyduje nie tylko plan lekcji, ale cały 40-godzinny tydzień pracy wynikający z art. 42 ust. 1 i 2 ustawy – Karta Nauczyciela.

Czy za każdy egzamin należy się dodatkowe wynagrodzenie?

Nie. Odrębne wynagrodzenie przysługuje tylko wtedy, gdy wynika to z przepisów szczególnych dotyczących określonej funkcji egzaminacyjnej lub z innych obowiązujących regulacji.

Czy dyrektor może wyznaczyć nauczyciela do egzaminu w innym dniu niż dzień zajęć dydaktycznych?

Tak, jeżeli mieści się to w organizacji pracy szkoły i w obowiązkach nauczyciela. Sam fakt, że nie jest to dzień pensum, nie wyłącza takiej możliwości.

Kiedy warto zgłosić zastrzeżenia do polecenia?

W szczególności wtedy, gdy polecenie narusza przepisy, wymaga uprawnień, których nauczyciel nie ma, albo istnieje usprawiedliwiona przeszkoda, np. choroba lub urlop.

Źródła

• Ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 6 oraz art. 42 ust. 1 i 2.
• Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 68 ust. 1.
• Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty – przepisy dotyczące egzaminów zewnętrznych, w tym egzaminu zawodowego.
• Aktualne rozporządzenia Ministra Edukacji dotyczące szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu zawodowego.
• Procedury i komunikaty Centralnej Komisji Egzaminacyjnej oraz właściwej okręgowej komisji egzaminacyjnej dla danej sesji egzaminacyjnej.