Rozwód a finanse – jak ustalić majątek małżonka?

Obowiązek informowania o majątku wspólnym

Podstawowym punktem wyjścia jest art. 36 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym oboje małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, w szczególności udzielać sobie wzajemnie informacji o stanie majątku wspólnego, o wykonywaniu zarządu majątkiem wspólnym i o zobowiązaniach obciążających majątek wspólny.

To oznacza, że małżonek nie powinien ukrywać przed drugim informacji o oszczędnościach, nieruchomościach, kredytach, leasingach, firmowych wpływach zasilających majątek wspólny ani o innych składnikach, które należą do majątku wspólnego albo wpływają na jego stan.

Trzeba jednak odróżnić obowiązek informacyjny wynikający z prawa rodzinnego od praktycznej możliwości wyegzekwowania tych informacji. Samo powołanie się na art. 36 § 1 K.r.o. nie daje automatycznie prawa do otrzymania z banku pełnej historii rachunków współmałżonka ani do swobodnego wglądu w jego prywatne dane objęte tajemnicą bankową lub skarbową.

Jakie informacje można ustalać jeszcze przed sprawą sądową?

Przed złożeniem pozwu rozwodowego albo wniosku o podział majątku warto zebrać wszystkie dane dostępne legalnie i samodzielnie. W praktyce najczęściej chodzi o:

• odpisy ksiąg wieczystych nieruchomości,
• dane z CEIDG lub KRS dotyczące działalności gospodarczej i spółek,
• dokumenty domowe: umowy kredytowe, leasingowe, polisowe, akty notarialne, PIT-y, faktury,
• potwierdzenia przelewów i historię wspólnego rachunku,
• korespondencję dotyczącą zakupu majątku lub zaciągania zobowiązań,
• dane o pojazdach, jeżeli są dostępne z dokumentów pozostających w domu,
• informacje o wydatkach nieadekwatnych do oficjalnie deklarowanych dochodów.

Jeżeli małżonek prowadzi działalność gospodarczą, duże znaczenie ma także ustalenie, czy środki z firmy faktycznie trafiały do rodziny, czy były „wyprowadzane” poza wspólne finanse. W tym kontekście pomocny może być materiał dotyczący problemu, jakim jest ukrywanie dochodów.

Czego nie wolno robić samodzielnie?

Nie należy zdobywać informacji w sposób naruszający prawo, np. logować się bez zgody do prywatnej bankowości elektronicznej małżonka, przełamywać haseł, podszywać się pod niego wobec banku lub urzędu, instalować oprogramowania szpiegującego czy zabierać dokumentów w celu ich ukrycia.

Takie działania mogą rodzić odpowiedzialność cywilną, a w niektórych sytuacjach także karną, zwłaszcza na tle przepisów ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności dotyczących bezprawnego uzyskiwania informacji lub naruszania tajemnicy korespondencji. Dlatego dowody trzeba pozyskiwać legalnie.

Jakie możliwości daje postępowanie rozwodowe, alimentacyjne i o podział majątku?

Największe realne możliwości uzyskania danych pojawiają się po wszczęciu postępowania sądowego. W zależności od celu sprawy można składać wnioski dowodowe o zobowiązanie określonych instytucji do przedstawienia dokumentów.

Podstawę stanowią przede wszystkim przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w tym:

• art. 227 K.p.c. – przedmiotem dowodu są fakty mające dla sprawy istotne znaczenie,
• art. 232 K.p.c. – strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne,
• art. 248 § 1 K.p.c. – każdy obowiązany jest przedstawić na zarządzenie sądu dokument znajdujący się w jego posiadaniu, chyba że dokument zawiera informacje niejawne albo zachodzą ustawowe przeszkody,
• art. 299 K.p.c. – sąd może przesłuchać strony, jeśli po wyczerpaniu innych środków dowodowych pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia.

W praktyce można wnosić, aby sąd zwrócił się np. do:

• banków – o informacje dotyczące rachunków lub obrotów, jeżeli ma to znaczenie dla sprawy,
• urzędu skarbowego – o deklaracje podatkowe,
• ZUS – o dane o podstawach wymiaru składek i tytułach ubezpieczenia,
• pracodawcy lub zleceniodawcy – o wynagrodzeniu, premiach i innych świadczeniach,
• CEIDG, KRS, sądów wieczystoksięgowych i starostw – o majątku ujawnionym w rejestrach,
• kontrahentów – o wybrane dokumenty, jeśli są istotne dla wykazania przepływów finansowych.

To szczególnie ważne, gdy występują nieujawnione dochody albo gdy jedna strona formalnie wykazuje niski zarobek, ale faktycznie żyje na wyższym poziomie.

Firma małżonka a majątek wspólny

Jeżeli jeden z małżonków prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą, nie oznacza to automatycznie, że drugi małżonek ma pełny dostęp do całej dokumentacji firmy bez żadnych ograniczeń. Trzeba rozróżnić:

• składniki przedsiębiorstwa należące do majątku wspólnego,
• dochody z działalności gospodarczej wchodzące do majątku wspólnego,
• zobowiązania związane z działalnością,
• dane objęte tajemnicą przedsiębiorstwa lub relacjami z kontrahentami.

Zgodnie z art. 31 § 1 K.r.o. z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Natomiast zgodnie z art. 31 § 2 pkt 1 K.r.o. do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

W sprawie o podział majątku sąd może więc badać nie tylko formalny stan własności, lecz także to, jakie składniki zostały nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej, z jakich środków oraz czy nie doszło do pozornego przenoszenia aktywów.

Sprzeciw wobec niektórych czynności i zgoda drugiego małżonka

Warto pamiętać, że niektóre czynności związane z majątkiem wspólnym wymagają zgody drugiego małżonka. Wynika to z art. 37 § 1 K.r.o.. Chodzi m.in. o czynności prowadzące do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, a także do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków, jak również o niektóre czynności dotyczące gospodarstwa rolnego czy darowizn z majątku wspólnego.

Jeżeli umowa została zawarta bez wymaganej zgody, to zgodnie z art. 37 § 2 K.r.o. jej ważność zależy od potwierdzenia przez drugiego małżonka. Nie zawsze więc od razu można mówić o definitywnej nieważności – najpierw zwykle mamy do czynienia z tzw. bezskutecznością zawieszoną.

Jeżeli istnieje ryzyko wyprzedaży wspólnego majątku, trzeba działać szybko. Dotyczy to zwłaszcza nieruchomości i lokali. W pokrewnych sytuacjach praktyczne znaczenie ma także temat sprzedaż mieszkania przed rozwodem.

Czy można żądać rozdzielności majątkowej?

Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieją ku temu ustawowe podstawy. Zgodnie z art. 52 § 1 K.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Za ważne powody orzecznictwo i praktyka uznają m.in. trwały brak współdziałania finansowego, ukrywanie dochodów, trwonienie majątku, zaciąganie ryzykownych zobowiązań czy długotrwaczną separację faktyczną, jeżeli zagraża interesom drugiego małżonka lub rodziny.

W pewnych sytuacjach sąd może także ustanowić rozdzielność z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa, jeżeli zachodzą wyjątkowe okoliczności – wynika to z art. 52 § 2 K.r.o.. To rozwiązanie bywa istotne, gdy jedna strona już wcześniej zaczęła ukrywać lub wyprowadzać środki.

Czy sąd może ocenić, że małżonek celowo zaniża dochody?

Tak. W sprawach o alimenty i częściowo także w sprawach rozwodowych sąd bierze pod uwagę nie tylko dochody faktycznie wykazywane, lecz także możliwości zarobkowe i majątkowe. W odniesieniu do alimentów wynika to wprost z art. 135 § 1 K.r.o..

Jeżeli małżonek prowadzi firmę, wykazuje stratę, a jednocześnie finansuje kosztowny styl życia, korzysta z kilku aut, podróżuje i inwestuje, sąd może uznać, że oficjalne dokumenty nie pokazują całej prawdy. W takich sprawach pomocne bywa także sprawdzenie sytuacji finansowej współmałżonka z użyciem właściwych wniosków dowodowych.

Jak przygotować się do sprawy – praktyczna lista działań

Przed rozwodem albo równolegle z nim warto przygotować uporządkowany zestaw informacji. Najlepiej w formie tabeli:

Co grozi za brak współdziałania i ukrywanie informacji?

Sam brak szczerości wobec współmałżonka nie powoduje automatycznej „kary” finansowej, ale może wywołać istotne skutki prawne w konkretnej sprawie.

• Może osłabić wiarygodność strony przy ocenie jej twierdzeń przez sąd.
• Może przemawiać za ustanowieniem rozdzielności majątkowej na podstawie art. 52 § 1 K.r.o.
• Może mieć znaczenie przy rozliczaniu nakładów, wydatków i pobranych pożytków w sprawie o podział majątku.
• Może wpłynąć na ocenę możliwości zarobkowych i majątkowych przy alimentach na podstawie art. 135 § 1 K.r.o.
• W szczególnych przypadkach może uzasadniać roszczenia odszkodowawcze, jeżeli zostaną spełnione przesłanki z art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, czyli szkoda, wina, bezprawność i związek przyczynowy.

Każdorazowo ocena zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego: rodzaju majątku, dat nabycia, ustroju majątkowego, źródeł finansowania i tego, jakie dowody są dostępne.

FAQ

Czy żona lub mąż może samodzielnie dostać z banku historię rachunku współmałżonka?

Co do zasady nie. Bank jest związany tajemnicą bankową. Inaczej może być przy rachunku wspólnym albo gdy sąd zażąda dokumentów w konkretnej sprawie.

Czy dochody z działalności gospodarczej wchodzą do majątku wspólnego?

Tak, co do zasady pobrane dochody z działalności zarobkowej każdego z małżonków należą do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 K.r.o., o ile między małżonkami istnieje wspólność ustawowa.

Czy można żądać ujawnienia PIT-ów i danych z ZUS w sprawie rozwodowej?

Tak, jeśli mają znaczenie dla rozstrzygnięcia. Najczęściej składa się wniosek dowodowy, aby sąd zwrócił się do urzędu skarbowego, ZUS albo pracodawcy o konkretne informacje.

Czy ukrywanie dochodów ma znaczenie tylko dla alimentów?

Nie. Może mieć znaczenie także dla podziału majątku, rozliczeń między małżonkami, ustanowienia rozdzielności majątkowej i oceny wiarygodności strony.

Czy można uzyskać rozdzielność majątkową jeszcze przed rozwodem?

Tak. Na podstawie art. 52 § 1 K.r.o. każdy z małżonków może żądać sądowego ustanowienia rozdzielności majątkowej z ważnych powodów, także niezależnie od sprawy rozwodowej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 36, art. 37, art. 52, art. 135 – ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 227, art. 232, art. 248, art. 299 – ISAP
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 415 – ISAP
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP