Nieujawnione dochody przed rozwodem – skutki podatkowe i karne

Nieujawnione dochody a rozwód – od czego zacząć ocenę ryzyka

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić trzy różne kwestie: rozwód, rozliczenia podatkowe i ewentualną odpowiedzialność karną skarbową. Postępowanie rozwodowe samo w sobie nie służy ustalaniu zobowiązań podatkowych, ale informacje ujawnione w sądzie mogą pośrednio stać się podstawą zainteresowania organów skarbowych, jeśli urząd skarbowy uzyska wiadomość o możliwych nieprawidłowościach.

Najważniejsze jest to, że odpowiedzialność za rozliczenie własnego podatku dochodowego obciąża podatnika. Wynika to z art. 26 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, zgodnie z którym podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki.

Jeżeli w sprawie rozwodowej spór dotyczy także zakresu rzeczywistych zarobków, znaczenie mogą mieć również dowody finansowe. W podobnych sprawach warto zobaczyć, jak sąd ocenia ukrywanie dochodów przy ustalaniu obowiązku alimentacyjnego.

Jak urząd skarbowy ocenia dochody nieujawnione

Aktualnie podstawą prawną są przede wszystkim art. 20 ust. 1b, art. 25b oraz art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Z art. 20 ust. 1b tej ustawy wynika, że za przychody z innych źródeł uważa się także przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach albo pochodzące ze źródeł nieujawnionych. Z kolei art. 25b ust. 1 rozróżnia:

• przychody nieznajdujące pokrycia w ujawnionych źródłach – gdy podatnik wskazuje źródło, ale w zaniżonej wysokości,
• przychody ze źródeł nieujawnionych – gdy podatnik nie wskazuje źródła, a organ go nie ustala.

Mechanizm ustalania takich przychodów opiera się zwykle na porównaniu wydatków i zgromadzonego mienia z legalnie wykazanymi przychodami oraz przychodami nieopodatkowanymi, które podatnik rzeczywiście miał do dyspozycji przed poniesieniem wydatku. Wynika to z art. 25b ust. 3–4 oraz art. 25d ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Jeżeli organ stwierdzi nadwyżkę wydatków lub mienia bez pokrycia w ujawnionych źródłach, może ustalić podatek według stawki 75% dochodu, zgodnie z art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Czy żona może zgłosić sprawę do urzędu skarbowego?

Tak. Przepisy nie zabraniają małżonkowi lub byłemu małżonkowi złożenia zawiadomienia do urzędu skarbowego albo przekazania dokumentów mogących wskazywać na nieujawnione dochody. Samo zawiadomienie jeszcze nie oznacza automatycznej kary. Organ musi przeprowadzić postępowanie i ustalić stan faktyczny zgodnie z zasadami postępowania podatkowego, w szczególności na podstawie art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 Ordynacji podatkowej.

To oznacza, że urząd powinien zebrać i ocenić cały materiał dowodowy, a nie opierać się wyłącznie na twierdzeniach żony. Dla wyniku sprawy znaczenie mają dokumenty, przepływy bankowe, umowy, historia wydatków, pochodzenie gotówki oraz chronologia zdarzeń.

Czy za nieujawnione dochody grozi tylko podatek, czy także odpowiedzialność karna skarbowa?

Może grozić nie tylko podatek, ale także odpowiedzialność karna skarbowa. Jeżeli podatnik przez zatajenie przedmiotu lub podstawy opodatkowania naraża podatek na uszczuplenie, zastosowanie może mieć art. 54 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za uchylanie się od opodatkowania.

Jeżeli kwota uszczuplenia jest niższa, czyn może zostać zakwalifikowany jako wykroczenie skarbowe, a przy wyższej kwocie – jako przestępstwo skarbowe. O kwalifikacji decydują konkretne progi ustawowe odnoszone do minimalnego wynagrodzenia, dlatego każdą sprawę trzeba oceniać według danych z roku czynu i aktualnych reguł z Kodeksu karnego skarbowego.

W praktyce znaczenie mają też przepisy o tzw. czynnym żalu. Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe sprawca, który po popełnieniu czynu zawiadomił organ powołany do ścigania, ujawniając istotne okoliczności, zanim organ miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o czynie. Skuteczność czynnego żalu zależy jednak od momentu jego złożenia i stanu sprawy.

Czy żona odpowiada za Pana podatek i grzywnę?

Co do zasady nie można przyjąć, że sama wiedza żony o istnieniu nieujawnionych dochodów albo wspólne wydawanie pieniędzy powodują automatycznie jej odpowiedzialność karną skarbową lub podatkową za Pana rozliczenia.

Podatnikiem podatku dochodowego od osób fizycznych jest osoba osiągająca dochód. Odpowiedzialność za własne zobowiązanie podatkowe wynika z art. 26 § 1 Ordynacji podatkowej. Jeżeli więc to Pan uzyskał dochód i go nie rozliczył, podstawowa odpowiedzialność obciąża Pana.

Jeżeli chodzi o wspólne rozliczenie małżonków, to nawet ono nie oznacza automatycznie wspólnej odpowiedzialności za dochody nieujawnione w sensie materialnym. Przychody z nieujawnionych źródeł są ustalane indywidualnie wobec konkretnego podatnika, którego dotyczą ustalenia organu.

Inaczej wygląda kwestia odpowiedzialności byłego małżonka za zaległości podatkowe po rozwodzie. Zgodnie z art. 110 § 1 Ordynacji podatkowej rozwiedziony małżonek podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej, ale tylko do wysokości wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym.

Jednocześnie art. 110 § 2 Ordynacji podatkowej stanowi, że odpowiedzialność ta nie obejmuje m.in. odsetek za zwłokę oraz kosztów egzekucyjnych powstałych po dniu uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie. Przepis ten ma duże znaczenie praktyczne przy późniejszej egzekucji.

Jeżeli między małżonkami dochodzi równolegle do sporów o transfery pieniędzy, darowizny albo wyprowadzanie składników majątku, warto porównać tę sytuację także z problemem uszczuplanie majątku przed podziałem majątku wspólnego.

Co zmienia rozwód?

Sam rozwód nie usuwa ryzyka związanego z wcześniejszymi rozliczeniami podatkowymi. Jeżeli zobowiązanie podatkowe dotyczy okresu, gdy istniała wspólność majątkowa, urząd może badać również przesłanki odpowiedzialności byłego małżonka w zakresie z art. 110 Ordynacji podatkowej.

Trzeba jednak wyraźnie odróżnić dwie rzeczy:

• odpowiedzialność za podatek i zaległość – może w określonym zakresie objąć rozwiedzionego małżonka,
• odpowiedzialność karna skarbowa – ma charakter osobisty i co do zasady dotyczy sprawcy czynu.

Oznacza to, że ewentualna kara grzywny w postępowaniu karnym skarbowym nie „przechodzi” automatycznie na żonę tylko dlatego, że byliście małżeństwem albo że pieniądze trafiały do wspólnego budżetu.

Czy „szantaż” ujawnieniem dochodów jest przestępstwem?

To zależy od tego, jak wygląda konkretna sytuacja. Nie każde powiedzenie „zgłoszę to do urzędu skarbowego” jest czynem zabronionym. Zgodnie z art. 115 § 12 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny groźbą bezprawną może być także groźba spowodowania postępowania karnego lub innego postępowania, w którym może zostać nałożona administracyjna kara pieniężna, ale nie stanowi groźby bezprawnej zapowiedź takiego postępowania, jeżeli ma jedynie na celu ochronę prawa naruszonego przestępstwem lub zachowaniem zagrożonym taką karą.

Jeżeli więc małżonek zapowiada zawiadomienie organu tylko po to, by dochodzić swoich praw, nie zawsze będzie to bezprawne. Inaczej może być wtedy, gdy żąda określonego zachowania, pieniędzy, zrzeczenia się roszczeń, zgody na niekorzystny podział majątku lub wycofania twierdzeń procesowych pod groźbą doniesienia. W takim układzie trzeba analizować przepisy karne dotyczące zmuszania, gróźb lub ewentualnie innych czynów – zawsze na tle konkretnego stanu faktycznego i treści wiadomości, nagrań czy korespondencji.

Jeżeli w sprawie rozwodowej pojawia się także wątek zdrady i walki o winę, duże znaczenie ma poprawne gromadzenie materiału dowodowego. Przydatny może być materiał o tym, jakie znaczenie mają dowody zdrady w postępowaniu rozwodowym.

Jak praktycznie ograniczyć ryzyko

Jeżeli obawia się Pan, że sprawa może trafić do urzędu skarbowego, najrozsądniejsze jest szybkie uporządkowanie dokumentów i ocena, z czego realnie wynikały wydatki. Trzeba zgromadzić przede wszystkim:

• deklaracje podatkowe i korekty,
• potwierdzenia przelewów i wypłat gotówki,
• umowy pożyczek, darowizn, sprzedaży rzeczy lub praw,
• dokumenty potwierdzające oszczędności z lat ubiegłych,
• dowody, że określone środki były nieopodatkowane legalnie albo zostały już wcześniej opodatkowane.

Jeżeli problem dotyczy także majątku wspólnego i prób jego zbywania przed zakończeniem małżeństwa, pomocny może być również materiał o tym, jak wygląda sprzedaż mieszkania przed rozwodem.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobny problem może wyglądać w praktyce, ale ostateczna ocena zawsze zależy od dokumentów, dat i źródła pieniędzy.

FAQ

Czy sąd rozwodowy zawiadamia urząd skarbowy o nieujawnionych dochodach?

Co do zasady sąd rozwodowy nie prowadzi postępowania podatkowego. Jeżeli jednak informacje o dochodach ujawnią się w sprawie, urząd może dowiedzieć się o nich z innych źródeł i samodzielnie wszcząć odpowiednie czynności.

Czy wspólne wydawanie pieniędzy z nieujawnionych dochodów chroni podatnika?

Nie. To, że małżonkowie razem korzystali z pieniędzy, nie usuwa odpowiedzialności podatnika za własne rozliczenia podatkowe.

Czy po rozwodzie była żona zapłaci Pana grzywnę skarbową?

Nie automatycznie. Odpowiedzialność karna skarbowa ma charakter osobisty. Inaczej należy oceniać ewentualną odpowiedzialność za zaległości podatkowe na podstawie art. 110 Ordynacji podatkowej.

Czy można uniknąć odpowiedzialności karnej skarbowej?

W niektórych sytuacjach możliwe jest skorzystanie z czynnego żalu na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego, ale tylko jeśli zostaną spełnione warunki ustawowe i organ nie ma jeszcze udokumentowanej wiadomości o czynie.

Czy sama groźba zgłoszenia do urzędu jest przestępstwem?

Nie zawsze. Trzeba ocenić, czy była to dopuszczalna zapowiedź ochrony prawa, czy nacisk połączony z żądaniem określonego zachowania.

Źródła

• art. 20 ust. 1b, art. 25b, art. 25d, art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
• art. 26 § 1, art. 110 § 1–3, art. 122, art. 133 § 1, art. 187 § 1, art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 16 § 1 oraz art. 54 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy
• art. 115 § 12 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny