Czy można podważyć umowę dożywocia po śmierci rodziców?

Kiedy można podważyć umowę dożywocia?

Umowa dożywocia polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie ustaliły inaczej, nabywca powinien przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

W praktyce podważenie umowy dożywocia jest trudne, ponieważ zwykle jest ona zawierana w formie aktu notarialnego. Notariusz ma obowiązek czuwać nad prawidłowością czynności, ale samo sporządzenie aktu notarialnego nie zamyka drogi do procesu. Jeżeli istnieją mocne dowody, można żądać ustalenia nieważności umowy albo wykazywać, że pod nazwą dożywocia strony ukryły inną czynność, najczęściej darowiznę.

Najczęstsze podstawy kwestionowania umowy to:

• brak świadomości albo swobody po stronie rodzica w chwili podpisywania aktu,
• pozorność umowy, czyli sytuacja, w której strony nie chciały rzeczywistego dożywocia,
• błąd, podstęp albo bezprawna groźba, jeżeli spełnione są ustawowe warunki i terminy,
• brak wymaganej formy aktu notarialnego przy przeniesieniu własności nieruchomości,
• inne okoliczności świadczące o sprzeczności czynności z ustawą albo zasadami współżycia społecznego.

Brak świadomości albo swobody przy podpisywaniu aktu

Najmocniejszą podstawą podważenia umowy bywa art. 82 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Może chodzić między innymi o chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy, demencję, silne zaburzenia świadomości, działanie leków, alkoholu lub inne przemijające zaburzenia czynności psychicznych.

Nie wystarczy jednak wykazać, że rodzic był osobą starszą, chorował albo wymagał pomocy. Trzeba udowodnić, że w chwili podpisywania aktu nie był w stanie świadomie lub swobodnie podjąć decyzji. Sąd bada konkretny dzień i konkretną czynność. Znaczenie mają dokumentacja medyczna, historia leczenia, opinia biegłego, zeznania świadków, zachowanie u notariusza, wcześniejsze i późniejsze czynności prawne oraz relacje rodzinne.

Jeżeli osoba, która podpisała umowę, już nie żyje, jej spadkobiercy mogą w odpowiednich okolicznościach dochodzić ustalenia nieważności umowy. Trzeba jednak wykazać interes prawny i przedstawić dowody pozwalające sądowi ocenić stan zmarłego w chwili składania oświadczenia woli.

Pozorność umowy dożywocia i ukryta darowizna

Drugą ważną podstawą jest pozorność z art. 83 Kodeksu cywilnego. Pozorność występuje wtedy, gdy strony składają oświadczenia tylko na pokaz, a w rzeczywistości nie chcą wywołać skutków opisanych w umowie albo chcą ukryć inną czynność. W sprawach o dożywocie oznacza to najczęściej twierdzenie, że strony nazwały akt umową dożywocia, ale w rzeczywistości chodziło o nieodpłatne przekazanie majątku z pominięciem pozostałych spadkobierców.

Samo pokrzywdzenie dziecka lub poczucie niesprawiedliwości nie przesądza o pozorności. Umowa dożywocia może być ważna nawet wtedy, gdy świadczenia nabywcy okażą się ekonomicznie niższe od wartości nieruchomości. Ważne jest to, czy w chwili zawierania aktu strony rzeczywiście zakładały obowiązek utrzymania i opieki, a nie jedynie chciały stworzyć pozór odpłatnej umowy.

Dowodami mogą być między innymi: treść aktu notarialnego, dokumenty medyczne, korespondencja rodzinna, zeznania świadków, sposób sprawowania opieki przed i po podpisaniu umowy, finansowanie utrzymania dożywotnika oraz to, czy nabywca faktycznie wykonywał obowiązki wynikające z umowy.

Błąd, podstęp, groźba i stan po alkoholu

Umowę można próbować podważać także wtedy, gdy oświadczenie zostało złożone pod wpływem błędu, podstępu albo bezprawnej groźby. Przy błędzie istotne jest, czy dotyczył treści czynności prawnej i czy rozsądnie oceniając sprawę, osoba nie podpisałaby takiej umowy, gdyby znała prawdziwy stan rzeczy. Jeżeli błąd wywołano podstępnie, przepisy łagodzą część wymagań.

W przypadku błędu i groźby obowiązuje termin z art. 88 Kodeksu cywilnego. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego innej osobie następuje przez oświadczenie na piśmie. Uprawnienie wygasa w razie błędu z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Po śmierci osoby, która podpisała umowę, ocena możliwości powoływania się na te podstawy wymaga szczegółowej analizy dat, dokumentów i tego, czy uprawnienie mogło być skutecznie realizowane.

Stan po alkoholu, lekach albo narkotykach może mieć znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy w konkretnym momencie wyłączał świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Nie każdy wpływ alkoholu automatycznie powoduje nieważność umowy. Sąd będzie badał natężenie tego stanu, zachowanie osoby podpisującej akt, jej kontakt z notariuszem i inne dowody.

Czy niewykonywanie opieki unieważnia dożywocie?

Niewykonywanie obowiązków przez nabywcę nieruchomości nie powoduje samo przez się nieważności umowy dożywocia. Jeżeli umowa była ważna w chwili podpisania, późniejsze zaniedbania zwykle rodzą inne roszczenia. Za życia dożywotnika można żądać zamiany wszystkich lub części uprawnień na dożywotnią rentę, gdy relacje między stronami są tak złe, że nie można wymagać dalszej bezpośredniej styczności. W wyjątkowych przypadkach sąd może rozwiązać umowę o dożywocie.

Jeżeli dożywotnik zmarł, spadkobiercy co do zasady nie mogą już zamiast niego żądać zamiany dożywocia na rentę na przyszłość ani rozwiązania umowy wyłącznie dlatego, że opieka była źle wykonywana. Mogą natomiast analizować, czy niewykonywanie obowiązków od początku nie jest dowodem pozorności albo czy przed śmiercią powstały wymagalne roszczenia majątkowe, które weszły do spadku. To zależy od dokumentów i dokładnego przebiegu sprawy.

Umowa dożywocia a zachowek

To najczęstszy problem w tego typu sprawach. Przy zachowku dolicza się do spadku darowizny na zasadach określonych w art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego. Umowa dożywocia nie jest jednak darowizną, lecz umową odpłatną i wzajemną. Nabywca nieruchomości nie otrzymuje jej za darmo, bo w zamian przyjmuje na siebie obowiązki względem dożywotnika.

Dlatego co do zasady wartości nieruchomości przekazanej w rzeczywistej umowie dożywocia nie dolicza się do substratu zachowku. Stanowisko to potwierdza orzecznictwo, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 1 czerwca 2022 r., I NSNc 551/21, w którym podkreślono odpłatny i wzajemny charakter dożywocia oraz brak podstaw do traktowania go jak darowizny przy obliczaniu zachowku.

Inaczej może być dopiero wtedy, gdy uda się skutecznie podważyć charakter umowy, np. wykazać jej pozorność albo inną przyczynę nieważności. Wtedy trzeba ustalić, jaka czynność rzeczywiście została dokonana, jakie wywołuje skutki i czy otwiera drogę do roszczeń spadkowych.

Co oznacza zrzeczenie się praw do spadku przez jedno z dzieci?

W opisanych sprawach często pojawia się informacja, że jedno z dzieci zrzekło się majątku. Trzeba ustalić, co dokładnie podpisano. Jeżeli była to umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta z rodzicem w formie aktu notarialnego, taka osoba zasadniczo nie jest uwzględniana przy ustalaniu udziału będącego podstawą zachowku. Jeżeli natomiast chodziło tylko o nieformalne oświadczenie rodzinne, może ono nie mieć skutków prawnych.

Znaczenie ma także to, kto zawarł umowę dożywocia, kto był właścicielem nieruchomości, czy nieruchomość należała do majątku wspólnego rodziców, czy do majątku osobistego jednego z nich oraz czy prawo dożywocia zastrzeżono dla obojga rodziców czy tylko dla jednego. Przy dożywociu ustanowionym na rzecz kilku osób, w razie śmierci jednej z nich prawo to ulega odpowiedniemu zmniejszeniu.

Jakie dowody przygotować przed sprawą?

Przed podjęciem decyzji o pozwie warto zgromadzić możliwie pełny materiał. Najważniejsze są:

• wypis aktu notarialnego umowy dożywocia,
• odpis księgi wieczystej nieruchomości,
• dokumentacja medyczna rodzica z okresu poprzedzającego i następującego po podpisaniu aktu,
• dokumenty dotyczące leczenia psychiatrycznego, neurologicznego, demencji, uzależnień lub przyjmowanych leków,
• korespondencja rodzinna i wiadomości dotyczące powodów zawarcia umowy,
• dowody na to, kto faktycznie opiekował się rodzicem i kto finansował jego utrzymanie,
• dane świadków, którzy widzieli stan rodzica w czasie podpisywania aktu albo znali rzeczywiste ustalenia rodzinne.

Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która twierdzi, że umowa jest nieważna, pozorna albo powinna wywoływać inne skutki niż wynikające z aktu notarialnego. W sprawach o nieruchomości i dożywocie sąd zwykle bardzo dokładnie analizuje dokumenty i przesłuchuje świadków, a przy stanie zdrowia dopuszcza opinię biegłego.

FAQ

Podsumowanie

Podważenie umowy dożywocia jest możliwe, ale wymaga mocnych dowodów. W typowej sytuacji dziecko pominięte przy majątku rodziców nie uzyska zachowku tylko dlatego, że nieruchomość przekazano jednemu z rodzeństwa w ramach rzeczywistego dożywocia. Roszczenia mogą pojawić się dopiero wtedy, gdy da się wykazać nieważność, pozorność albo inną wadę umowy.

W sprawach podobnych do opisanej kluczowe jest ustalenie, czy rodzice rozumieli skutki aktu, czy dożywocie było realnie wykonywane, czy pod nazwą dożywocia nie ukryto darowizny oraz czy za życia dożywotnika powstały konkretne roszczenia majątkowe. Bez analizy dokumentów trudno odpowiedzialnie ocenić szanse procesu.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 82-88, art. 908-916 oraz art. 991-994.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 1 czerwca 2022 r., I NSNc 551/21 – odpłatny i wzajemny charakter umowy dożywocia a zachowek.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 1979 r., III CRN 56/79 – możliwość badania po śmierci strony, czy oświadczenie woli zostało złożone w stanie wyłączającym świadomość.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 1979 r., II CR 448/79 – znaczenie stanu psychicznego dla oceny świadomości i swobody przy składaniu oświadczenia woli.