Jak uniknąć przekazania do Polski po zatrzymaniu za granicą?

Zatrzymanie w Holandii a „deportacja” do Polski

W opisanej sytuacji słowo „deportacja” jest zwykle używane potocznie. Jeżeli chodzi o obywatela polskiego zatrzymanego w innym państwie Unii Europejskiej, najczęściej nie mamy do czynienia z klasyczną deportacją administracyjną, lecz z przekazaniem w ramach współpracy karnej. Może to być przede wszystkim ENA, czyli europejski nakaz aresztowania, albo przekazanie orzeczenia do wykonania kary pozbawienia wolności.

Europejski nakaz aresztowania w polskiej procedurze karnej reguluje art. 607a i nast. ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Zgodnie z art. 607a Kodeksu postępowania karnego, jeżeli osoba ścigana za przestępstwo podlegające jurysdykcji polskich sądów albo osoba skazana prawomocnym wyrokiem przebywa na terytorium państwa członkowskiego UE, właściwy miejscowo sąd okręgowy może wydać europejski nakaz aresztowania.

Polska policja może wykonywać czynności poszukiwawcze, zatrzymać osobę na terytorium Polski albo przekazywać informacje organom, ale nie jest organem, który samodzielnie „odstępuje od deportacji”. Jeżeli w Polsce wydano tymczasowe aresztowanie, list gończy albo ENA, to zmiana sytuacji wymaga działań procesowych przed właściwym organem. Podstawą uchylenia lub zmiany środka zapobiegawczego jest art. 253 § 1 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym środek zapobiegawczy należy niezwłocznie uchylić albo zmienić, jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których został zastosowany, albo powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie lub zmianę.

Przestępstwo popełnione za granicą i przejęcie ścigania

Jeżeli chodzi o przestępstwo za granicą, polskie prawo zna instytucję przejęcia ścigania. Zgodnie z art. 590 § 1 Kodeksu postępowania karnego w sprawie o przestępstwo popełnione za granicą przez obywatela polskiego, osobę mającą stałe miejsce zamieszkania w Polsce, osobę odbywającą albo mającą odbywać w Polsce karę pozbawienia wolności albo osobę, przeciwko której wszczęto w Polsce postępowanie karne, Minister Sprawiedliwości zwraca się, jeżeli wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości, do właściwego organu państwa obcego z wnioskiem o przekazanie ścigania albo może przyjąć taki wniosek.

Nie jest to jednak prosty sposób na uniknięcie odpowiedzialności w Holandii. Przejęcie ścigania zależy od oceny interesu wymiaru sprawiedliwości i współpracy właściwych organów. W praktyce, jeżeli holenderskie organy już prowadzą sprawę, zabezpieczyły dowody i zatrzymały podejrzanego, mogą kontynuować własne postępowanie do wyroku. Dopiero później pojawia się pytanie, gdzie kara będzie wykonywana.

Europejski nakaz aresztowania – kto decyduje o przekazaniu?

Europejski nakaz aresztowania opiera się na decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. W art. 1 ust. 1 tej decyzji wskazano, że ENA jest decyzją sądową wydaną przez państwo członkowskie w celu aresztowania i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby ściganej w celu przeprowadzenia postępowania karnego albo wykonania kary pozbawienia wolności lub środka zabezpieczającego polegającego na pozbawieniu wolności.

W Polsce, jak wynika z art. 607a Kodeksu postępowania karnego, ENA wydaje sąd okręgowy, a nie policja. Po stronie holenderskiej o wykonaniu ENA rozstrzygają właściwe organy niderlandzkie według decyzji ramowej 2002/584/WSiSW oraz krajowej ustawy wykonawczej – Overleveringswet z dnia 29 kwietnia 2004 r. Dlatego realna obrona przed przekazaniem musi być prowadzona przede wszystkim w Holandii.

Jeżeli w Polsce istnieje tylko krajowy nakaz zatrzymania albo tymczasowe aresztowanie, ale nie wydano ENA, osoba przebywająca w Holandii nie zostanie na tej podstawie automatycznie przewieziona do Polski. Jeżeli natomiast ENA został wydany, trzeba ustalić, czy dotyczy on postępowania przygotowawczego, postępowania sądowego, czy wykonania już orzeczonej kary.

Czy można cofnąć albo uchylić podstawę przekazania?

Możliwość uniknięcia przekazania do Polski zależy od tego, co dokładnie jest podstawą poszukiwania. Jeżeli w Polsce zastosowano tymczasowe aresztowanie, podstawą prawną jego stosowania są art. 249 § 1 oraz art. 258 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 249 § 1 Kodeksu postępowania karnego środki zapobiegawcze można stosować w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa.

Obrońca może złożyć wniosek o uchylenie albo zmianę tymczasowego aresztowania na podstawie art. 253 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Wniosek powinien pokazywać, że ustały przesłanki aresztu, np. nie ma realnej obawy ucieczki lub ukrywania się, podejrzany ma stałe miejsce pobytu, współpracuje z organami, możliwe jest poręczenie majątkowe, dozór Policji albo zakaz opuszczania kraju. O zastosowaniu poręczenia majątkowego stanowi art. 266 § 1 Kodeksu postępowania karnego, a o dozorze Policji – art. 275 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Jeżeli podstawą jest prawomocny wyrok do wykonania w Polsce, sytuacja jest trudniejsza. Wtedy nie chodzi już o zabezpieczenie postępowania, ale o wykonanie orzeczonej kary. Można rozważać środki z prawa karnego wykonawczego, np. odroczenie wykonania kary albo przerwę w karze, ale każda taka możliwość zależy od konkretnego orzeczenia, stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i etapu wykonania kary.

Przekazanie osoby skazanej do wykonania kary w Polsce

Jeżeli osoba zostanie prawomocnie skazana w Holandii, a następnie pojawi się kwestia odbywania kary w Polsce, w relacjach między państwami UE zasadnicze znaczenie ma decyzja ramowa Rady 2008/909/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. dotycząca stosowania zasady wzajemnego uznawania wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub środek polegający na pozbawieniu wolności.

Art. 4 ust. 1 decyzji ramowej 2008/909/WSiSW wskazuje państwa, do których może zostać przekazany wyrok do wykonania, w szczególności państwo obywatelstwa skazanego, w którym skazany mieszka, albo państwo, do którego skazany ma zostać deportowany lub wydalony po zwolnieniu. Art. 6 ust. 1 tej decyzji co do zasady wymaga zgody skazanego na przekazanie wyroku, ale art. 6 ust. 2 przewiduje ważne wyjątki.

W starszych sprawach i w relacjach z państwami spoza UE znaczenie może mieć Konwencja o przekazywaniu osób skazanych, sporządzona w Strasburgu dnia 21 marca 1983 r. Jej art. 3 ust. 1 przewiduje m.in., że przekazanie może nastąpić, gdy skazany jest obywatelem państwa wykonania, orzeczenie jest prawomocne, do odbycia pozostało co najmniej 6 miesięcy kary albo kara jest nieokreślona, czyn jest karalny także w państwie wykonania, a państwo skazania i państwo wykonania wyrażają zgodę. W relacjach unijnych pierwszeństwo praktyczne ma jednak mechanizm wzajemnego uznawania wyroków z decyzji ramowej 2008/909/WSiSW.

Zasada specjalności po przekazaniu do Polski

Istotną ochroną osoby przekazanej na podstawie ENA jest zasada specjalności. Zgodnie z art. 607e § 1 Kodeksu postępowania karnego osoby przekazanej w wyniku wykonania nakazu nie można ścigać za przestępstwa inne niż te, które stanowiły podstawę przekazania, ani wykonać orzeczonych wobec niej za te przestępstwa kar pozbawienia wolności albo innych środków polegających na pozbawieniu wolności.

Zasada ta wynika także z art. 27 decyzji ramowej 2002/584/WSiSW. Nie jest jednak bezwzględna. Art. 607e § 3 Kodeksu postępowania karnego przewiduje wyjątki, m.in. gdy państwo wykonania nakazu wyrazi zgodę na ściganie lub wykonanie kary za inne czyny albo gdy osoba przekazana, mimo takiej możliwości, nie opuściła terytorium Polski w terminie 45 dni od ostatecznego zwolnienia albo po opuszczeniu terytorium Polski na nie powróciła.

W praktyce trzeba zatem dokładnie sprawdzić, za jaki czyn nastąpiło przekazanie oraz czy polskie organy występowały o zgodę na rozszerzenie ścigania. Ma to duże znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w Polsce istnieje kilka postępowań albo kilka wyroków.

Jakie argumenty można podnosić w Holandii?

Obrona przed wykonaniem ENA zależy od prawa państwa wykonania nakazu, czyli w opisanym przypadku od prawa niderlandzkiego, oraz od decyzji ramowej 2002/584/WSiSW. Art. 3 tej decyzji wskazuje obligatoryjne podstawy odmowy wykonania ENA, np. amnestię w państwie wykonania albo zakaz ponownego sądzenia za ten sam czyn. Art. 4 decyzji ramowej 2002/584/WSiSW wymienia fakultatywne podstawy odmowy, a art. 4a dotyczy szczególnych warunków wykonania nakazu po wyroku wydanym pod nieobecność osoby ściganej.

W sprawach dotyczących osób mieszkających w Holandii znaczenie może mieć także wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 października 2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. TSUE analizował w nim warunki, na jakich państwo wykonania może odmówić przekazania osoby mającej silne związki z tym państwem i wykonać karę na swoim terytorium. Nie oznacza to automatycznej ochrony przed przekazaniem, ale może być argumentem przy ocenie sytuacji osoby stale i legalnie związanej z Holandią.

Jeżeli sprawa obejmuje nakaz, zatrzymanie i możliwe przekazanie między państwami UE, warto równolegle ustalić sytuację w Polsce. Chodzi zwłaszcza o sygnatury spraw, podstawę ENA, treść orzeczenia o tymczasowym aresztowaniu, ewentualny prawomocny wyrok oraz to, czy w Polsce możliwe jest złożenie wniosku o zmianę środka zapobiegawczego.

Co można zrobić praktycznie?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czy zatrzymanie nastąpiło wyłącznie z powodu sprawy holenderskiej, czy także z powodu polskiego ENA. Następnie trzeba zebrać dokumenty z Polski: postanowienie o tymczasowym aresztowaniu, informację o liście gończym, odpis wyroku, sygnaturę sprawy oraz dane sądu lub prokuratury. Bez tych dokumentów trudno ocenić, czy możliwe jest uchylenie podstaw poszukiwania.

Po stronie holenderskiej konieczny jest obrońca znający procedurę ENA i Overleveringswet. To on może podnosić argumenty dotyczące odmowy wykonania ENA, odroczenia przekazania, pierwszeństwa postępowania holenderskiego, sytuacji rodzinnej, stałego pobytu, prawa do obrony oraz ewentualnego wykonania kary w Holandii.

Po stronie polskiej obrońca może sprawdzić akta, wystąpić o uchylenie albo zmianę tymczasowego aresztowania na podstawie art. 253 § 1 Kodeksu postępowania karnego, złożyć wniosek o dostęp do informacji o sprawie albo przygotować argumentację dla sądu, który wydał ENA. Jeżeli chodzi o wykonanie kary, należy rozważyć właściwe środki z Kodeksu karnego wykonawczego.

FAQ

Podsumowanie

W sprawach zatrzymania za granicą trzeba najpierw ustalić, czy chodzi o sprawę prowadzoną w państwie zatrzymania, polski ENA, wykonanie polskiego wyroku czy przekazanie zagranicznej kary do Polski. Od tego zależy wybór właściwych środków prawnych. Najczęściej potrzebne są równoległe działania: obrońcy w Holandii, który reaguje na procedurę przekazania, oraz obrońcy w Polsce, który sprawdza podstawy poszukiwania i możliwość uchylenia środka zapobiegawczego.

Źródła

• art. 249 § 1, art. 253 § 1, art. 266 § 1, art. 275 § 1, art. 590 § 1, art. 607a oraz art. 607e ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego
• decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi
• decyzja ramowa Rady 2008/909/WSiSW z dnia 27 listopada 2008 r. dotycząca stosowania zasady wzajemnego uznawania wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub środek polegający na pozbawieniu wolności
• Konwencja o przekazywaniu osób skazanych, sporządzona w Strasburgu dnia 21 marca 1983 r.
• Protokół dodatkowy do Konwencji o przekazywaniu osób skazanych, sporządzony w Strasburgu dnia 18 grudnia 1997 r.
• wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 października 2009 r., C-123/08, Wolzenburg
• Overleveringswet z dnia 29 kwietnia 2004 r. – niderlandzka ustawa wykonująca mechanizm europejskiego nakazu aresztowania