Zachowek po macosze – czy pasierb ma do niego prawo?

Czy pasierb ma prawo do zachowku po macosze?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Pasierb nie jest zstępnym macochy w rozumieniu tego przepisu, jeżeli nie doszło do przysposobienia. Osobnym, ale powiązanym problemem jest spadek po drugiej żonie ojca.

Oznacza to, że samo wychowywanie przez macochę, wspólne zamieszkiwanie, dobre relacje rodzinne albo wcześniejsze ustne zapewnienia nie tworzą prawa do zachowku. Krąg osób uprawnionych do zachowku jest zamknięty i nie można go rozszerzyć na podstawie zasad słuszności.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby macocha Pana przysposobiła. Skutek przysposobienia wynika z art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy: przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dziećmi. Wtedy przysposobiony mógłby być traktowany jak dziecko spadkodawcy, a więc potencjalnie także jako osoba uprawniona do zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy pasierb może dziedziczyć po macosze z ustawy?

Dziedziczenie ustawowe pasierba jest możliwe tylko wyjątkowo. Art. 934¹ Kodeksu cywilnego przewiduje, że w braku małżonka spadkodawcy i krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada w częściach równych dzieciom małżonka spadkodawcy, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku. Warunki zastosowania tego wyjątku w praktyce pokazujemy szerzej na przykładzie dziedziczenia przez pasierbicę po bezdzietnej macosze.

Ten przepis nie zmienia jednak zasad zachowku. Nawet jeżeli w konkretnym stanie faktycznym pasierb mógłby dziedziczyć po macosze z ustawy na podstawie art. 934¹ Kodeksu cywilnego, nie oznacza to automatycznie prawa do zachowku, ponieważ art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymienia pasierba jako osoby uprawnionej do zachowku. Uprawnienie do zachowku miałby tylko wtedy, gdyby był jednocześnie zstępnym macochy, czyli przede wszystkim gdyby został przez nią przysposobiony.

Jeżeli macocha zostawiła testament i powołała do spadku bratanicę, podstawowe znaczenie ma treść testamentu. Art. 941 Kodeksu cywilnego stanowi, że rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament, a art. 959 Kodeksu cywilnego pozwala spadkodawcy powołać do całości albo części spadku jedną lub kilka osób. Spadkobierca testamentowy nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego, choć dla wykazania swoich praw zwykle potrzebuje postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Znaczenie wcześniejszego spadku po ojcu

Oddzielnie trzeba ocenić sprawę spadku po ojcu. Jeżeli po śmierci ojca sąd stwierdził, że spadek nabył Pan i macocha, to nabył Pan udział w spadku po ojcu. Jeżeli w skład spadku wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu albo udział w takim prawie, należało ustalić, czy i w jaki sposób przeprowadzono dział spadku.

Art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga formy aktu notarialnego dla umowy o dział spadku. W przypadku spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu znaczenie ma także art. 17² ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, zgodnie z którym umowa zbycia takiego prawa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Jeżeli udzielił Pan macosze pełnomocnictwa, trzeba sprawdzić jego treść. Art. 95 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego pozwala działać przez przedstawiciela, a czynność dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania wywołuje skutki bezpośrednio dla reprezentowanego. Zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do jej dokonania powinno być udzielone w tej samej formie. Dlatego dla oceny sprawy kluczowe są: akt pełnomocnictwa, akt działu spadku albo postanowienie sądu, a także ewentualne zapisy o spłacie.

Czy można żądać spłaty od spadkobierczyni macochy?

Jeżeli w akcie działu spadku po ojcu ustalono spłatę na Pana rzecz, a macocha jej nie zapłaciła, takie roszczenie mogło stanowić dług wchodzący do spadku po macosze. Art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców, chyba że są ściśle związane z osobą zmarłego albo przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia.

W praktyce w sprawach sprzed wielu lat trzeba jednak bardzo dokładnie zbadać przedawnienie. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego ogólny termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Dla roszczeń powstałych przed zmianą przepisów istotne mogą być przepisy przejściowe ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Jeżeli sprawa działu spadku i ewentualnej spłaty miała miejsce w latach dziewięćdziesiątych, ryzyko przedawnienia jest bardzo wysokie.

Jeżeli natomiast w akcie działu spadku wyraźnie zapisano, że macocha otrzymuje prawo do lokalu bez obowiązku spłaty, późniejsze powoływanie się wyłącznie na ustne zapewnienia będzie zwykle nieskuteczne. Ustna obietnica nie zmienia treści aktu notarialnego ani prawomocnego postanowienia sądu.

Czy można podważyć testament macochy?

Samo pominięcie pasierba w testamencie nie jest podstawą do jego podważenia. Testament można kwestionować tylko z przyczyn przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez błędu spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.

Znaczenie ma także forma testamentu. Testament własnoręczny powinien być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament notarialny sporządza się w formie aktu notarialnego na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego. Testament ustny, przewidziany w art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego, jest dopuszczalny tylko w szczególnych okolicznościach, gdy istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy albo zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

Jeżeli nie ma realnych dowodów na nieważność testamentu, podważanie go wyłącznie z powodu niespełnionej obietnicy przekazania mieszkania będzie mało perspektywiczne.

Jakie kroki warto podjąć?

1. Ustalić dokumenty po ojcu – postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, ewentualny akt poświadczenia dziedziczenia, akt działu spadku, dokumenty spółdzielni, księgę wieczystą albo dokumentację prawa do lokalu.
2. Sprawdzić pełnomocnictwo – czy obejmowało dział spadku, zrzeczenie się spłaty, zawarcie aktu notarialnego i przeniesienie udziału w prawie do lokalu.
3. Ustalić, czy przewidziano spłatę – jeżeli tak, trzeba sprawdzić, kiedy była wymagalna i czy nie jest przedawniona zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego.
4. Uzyskać dokumenty po macosze – postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia oraz testament, jeżeli jest dostępny w aktach sprawy lub u notariusza.
5. Ocenić podstawy podważenia testamentu – tylko wtedy, gdy istnieją konkretne dowody na przesłanki z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego albo naruszenie formy testamentu.

Jeżeli celem jest sprawdzenie, czy po wielu latach można jeszcze skutecznie dochodzić jakichkolwiek roszczeń, kluczowa będzie analiza dokumentów. W samym prawie do zachowku po macosze, przy braku przysposobienia, podstawy roszczenia zasadniczo nie ma.

FAQ

Czy pasierb zawsze jest wyłączony z zachowku po macosze?

Nie zawsze. Jeżeli macocha przysposobiła pasierba, powstaje relacja prawna jak między rodzicem a dzieckiem na podstawie art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wtedy pasierb może być traktowany jak zstępny i ocenia się jego prawo do zachowku według art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy ustna obietnica przekazania mieszkania po śmierci ma znaczenie?

Sama ustna obietnica nie zastępuje testamentu. Art. 941 Kodeksu cywilnego wymaga, aby rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci nastąpiło przez testament. Jeżeli nie ma testamentu na rzecz pasierba ani innej skutecznej czynności prawnej, obietnica zwykle nie daje podstaw do żądania mieszkania.

Czy można żądać zachowku od bratanicy macochy?

Można żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego tylko wtedy, gdy osoba żądająca należy do kręgu uprawnionych z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Pasierb bez przysposobienia nie należy do tego kręgu, więc nie ma roszczenia o zachowek wobec bratanicy macochy.

Czy można jeszcze dochodzić roszczeń po ojcu, jeżeli ojciec zmarł wiele lat temu?

To zależy od rodzaju roszczenia i dokumentów. Roszczenie o zachowek przedawnia się na zasadach z art. 1007 Kodeksu cywilnego, a roszczenia pieniężne, takie jak spłata z działu spadku, trzeba oceniać także przez art. 118 Kodeksu cywilnego. Przy sprawach z lat dziewięćdziesiątych przedawnienie jest bardzo prawdopodobne, ale ostateczna ocena wymaga sprawdzenia akt i dat.

Co zrobić, jeżeli nie znam treści testamentu macochy?

Warto ustalić, czy toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo czy sporządzono notarialny akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli sprawa była w sądzie, można próbować uzyskać dostęp do akt, wykazując interes prawny, zwłaszcza gdy chce się ocenić własne ewentualne roszczenia wynikające z wcześniejszego działu spadku po ojcu.

Źródła

• Art. 95, art. 99, art. 118, art. 922, art. 925, art. 934¹, art. 941, art. 945, art. 949, art. 950, art. 952, art. 959, art. 991, art. 1007 oraz art. 1037 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny – tekst aktu w ISAP.
• Art. 121 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – tekst aktu w ISAP.
• Art. 17² ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych – tekst aktu w ISAP.