Przekazanie majątku do fundacji rodzinnej a zachowek

Prawo do zachowku po przekazaniu majątku do fundacji rodzinnej

Tak – co do zasady samo wniesienie majątku do fundacji rodzinnej nie eliminuje prawa do zachowku. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – w wysokości dwóch trzecich tego udziału.

Z kolei art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego wyraźnie przewiduje, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku m.in. w postaci powołania do spadku, zapisu, darowizny, świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

To oznacza, że w opisanej sytuacji decydujące znaczenie ma nie sama nazwa czynności („przepisanie majątku na fundację”), ale to, czy majątek wniesiony przez ojca będzie doliczany do substratu zachowku i czy po jego śmierci pozostaną podmioty zobowiązane do zapłaty.

Co dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku

Przy obliczaniu zachowku nie bierze się pod uwagę wyłącznie tego, co formalnie weszło do spadku. Zgodnie z art. 993 § 1 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne stosownie do dalszych przepisów. Dodatkowo art. 993 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że dolicza się także fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę – jeżeli fundacja rodzinna nie została ustanowiona w testamencie.

Ważny jest też art. 993 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku dolicza się również mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, ale tylko do wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę.

W praktyce oznacza to, że przeniesienie aktywów do fundacji rodzinnej nie zawsze „wyjmuje” je z kalkulacji zachowku. Jeżeli ojciec zasilił fundusz założycielski fundacji własnym majątkiem, ta wartość może zwiększyć podstawę obliczenia roszczenia.

Zobacz również:

fundacja rodzinna a dziedziczenie ustawowe

Od kogo można żądać zapłaty zachowku

Pierwszym zobowiązanym jest co do zasady spadkobierca. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać należnego zachowku od spadkobiercy, ustawodawca przewiduje dalszą kolejność odpowiedzialności.

W odniesieniu do fundacji rodzinnej kluczowy jest art. 1000 § 4 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może żądać od fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Fundacja rodzinna nie odpowiada jednak bez ograniczeń. Zgodnie z tym samym przepisem jest ona obowiązana do zapłaty tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego przez spadkodawcę. Dlatego w sprawie o zachowek zwykle trzeba ustalić nie tylko samą wysokość roszczenia, ale także wartość przysporzenia, jakie fundacja realnie uzyskała od spadkodawcy.

Jak obliczyć zachowek w takiej sprawie

Wysokość zachowku zależy od konkretnego stanu faktycznego. Trzeba zwykle ustalić:

• krąg spadkobierców ustawowych,
• udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym,
• czy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy w rozumieniu art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego,
• czystą wartość spadku,
• darowizny, zapisy windykacyjne i fundusz założycielski podlegające doliczeniu,
• to, co uprawniony już otrzymał od spadkodawcy i co może podlegać zaliczeniu na zachowek.

Jeżeli więc ojciec przekazał do fundacji praktycznie cały majątek, a Pan jako dziecko nie otrzymał nic albo otrzymał niewiele, roszczenie o zapłatę może być zasadne. Ostateczna kwota wymaga jednak wyliczenia na podstawie składu majątku, dat i wartości poszczególnych przysporzeń.

Czy fundacja rodzinna może całkowicie zablokować zachowek

Nie – nie w sposób automatyczny. Ochrona osób najbliższych nadal wynika z przepisów o zachowku. Sam mechanizm fundacji rodzinnej nie znosi art. 991–1011 Kodeksu cywilnego.

Inaczej będzie tylko wtedy, gdy zachodzą szczególne podstawy wyłączające prawo do zachowku, np. skuteczne wydziedziczenie, niegodność dziedziczenia albo sytuacja, w której dana osoba nie należy już do kręgu uprawnionych. W praktyce znaczenie mogą mieć też wcześniejsze darowizny, zrzeczenie się dziedziczenia albo rozliczenia dokonane jeszcze za życia spadkodawcy.

Zobacz również:

zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne

Wydziedziczenie i inne sytuacje, gdy zachowek nie przysługuje

Spadkodawca może pozbawić uprawnionego zachowku przez wydziedziczenie, ale tylko w przypadkach wskazanych w ustawie. Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego, wydziedziczenie zstępnych, małżonka lub rodziców jest możliwe, jeżeli uprawniony:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu – tak stanowi art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przyczyna jest pozorna, niekonkretna albo nieprawdziwa, wydziedziczenie może zostać zakwestionowane.

Znaczenie ma również art. 1010 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w sprawie występowały konflikty rodzinne, ale później doszło do realnego pojednania, ta okoliczność może mieć duże znaczenie dowodowe.

Prawo do zachowku może odpaść także z innych powodów, np. po uznaniu za niegodnego na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego albo po zawarciu umowy o zrzeczenie się dziedziczenia zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego, jeżeli jej zakres obejmuje także zstępnych lub nie został ograniczony.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

W praktyce bardzo ważny jest termin dochodzenia roszczenia. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli dziedziczenie następuje ustawowo, termin liczy się według art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego – pięć lat od otwarcia spadku.

W sprawach dotyczących fundacji rodzinnej termin także trzeba oceniać ostrożnie, bo błędne ustalenie początku biegu przedawnienia może prowadzić do przegrania sprawy mimo zasadnego roszczenia co do istoty.

Jak dochodzić zachowku w praktyce

Najczęściej warto zacząć od zebrania dokumentów i wezwania do zapłaty. W sprawie związanej z fundacją rodzinną przydatne bywają zwłaszcza:

• akt zgonu spadkodawcy,
• testament albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku / akt poświadczenia dziedziczenia,
• dokumenty dotyczące ustanowienia fundacji rodzinnej i pokrycia funduszu założycielskiego,
• wykazy składników majątkowych oraz ich wyceny,
• dokumenty potwierdzające darowizny i świadczenia otrzymane przez poszczególne osoby.

Jeżeli nie dojdzie do dobrowolnej zapłaty, pozostaje pozew o zachowek. W takim postępowaniu sąd bada zarówno krąg uprawnionych, jak i wartość substratu zachowku, ważność ewentualnego wydziedziczenia oraz zakres odpowiedzialności fundacji rodzinnej.

FAQ

Czy dziecko spadkodawcy zawsze może żądać zachowku od fundacji rodzinnej?

Nie zawsze. Najpierw trzeba ustalić, czy dana osoba jest uprawniona do zachowku według art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, czy nie została skutecznie wydziedziczona oraz czy zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego. Dopiero wtedy aktualizuje się roszczenie wobec fundacji rodzinnej z art. 1000 § 4 Kodeksu cywilnego.

Czy fundacja rodzinna odpowiada całym swoim majątkiem?

Nie w każdym przypadku. Odpowiedzialność z art. 1000 § 4 Kodeksu cywilnego jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu założycielskiego przez spadkodawcę.

Czy można żądać zachowku, jeśli fundacja została ustanowiona za życia fundatora?

Tak, samo ustanowienie fundacji za życia fundatora nie przekreśla zachowku. Dla obliczeń istotne jest przede wszystkim to, czy fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę podlega doliczeniu na podstawie art. 993 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ile czasu jest na pozew o zachowek?

Zasadniczo pięć lat. Przy testamencie termin wynika z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego, a przy dziedziczeniu ustawowym z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Początek biegu terminu zależy więc od podstawy dziedziczenia.

Czy beneficjent fundacji rodzinnej odpowiada za zachowek?

To zależy od konstrukcji konkretnej sprawy i rodzaju świadczeń. W praktyce najczęściej analizuje się odpowiedzialność spadkobierców, zapisobierców windykacyjnych i samej fundacji rodzinnej. Sam status beneficjenta nie zawsze oznacza automatyczny obowiązek zapłaty.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 991 § 1–2, art. 993 § 1–3, art. 1000 § 4, art. 1007 § 1–2, art. 1008, art. 1009, art. 1010 § 1, art. 928, art. 1048 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej – Dz.U. 2023 poz. 326

3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02.