Podatek PCC przy dziale spadku i zniesieniu współwłasności

Na czym polega dział spadku po mamie?

Jeżeli spadek przypadł kilku osobom, między spadkobiercami powstaje wspólność majątku spadkowego. Wynika to z art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Do tej wspólności stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, o ile przepisy o wspólności majątku spadkowego nie stanowią inaczej.

Dział spadku może zostać dokonany umownie albo sądownie. Podstawą jest art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku wymaga formy aktu notarialnego, co wynika z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Przeniesienie własności udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego także na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sprawie w spadku po mamie znalazł się udział 4/6 w mieszkaniu o wartości 200 000 zł oraz gotówka 120 000 zł. Cały spadek ma więc wartość 320 000 zł. Jeżeli dzieci dziedziczą po 1/2, udział każdego spadkobiercy w spadku ma wartość 160 000 zł.

Dlaczego sam dział spadku nie wystarczy do przejęcia całego mieszkania?

Przed śmiercią mamy mieszkanie było współwłasnością trzech osób: mama miała 4/6 udziału, a każde z dzieci po 1/6. Do spadku weszło tylko to, co należało do mamy, czyli udział 4/6 w mieszkaniu oraz gotówka.

W wyniku dziedziczenia każde z dzieci nabyło po 1/2 udziału w majątku spadkowym. W odniesieniu do mieszkania oznacza to nabycie przez każde dziecko po 2/6 udziału po mamie. Po doliczeniu wcześniejszego udziału 1/6 każde z rodzeństwa ma więc po 1/2 mieszkania.

Jeżeli jedna osoba ma zostać jedynym właścicielem mieszkania, trzeba rozliczyć nie tylko spadek po mamie, lecz także udział 1/6, który brat posiadał jeszcze przed otwarciem spadku. W praktyce najczęściej sporządza się jedną umowę obejmującą dział spadku oraz zniesienie współwłasności. Roszczenie o zniesienie współwłasności wynika z art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego.

Kiedy powstaje PCC przy dziale spadku i zniesieniu współwłasności?

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych PCC podlegają umowy o dział spadku oraz umowy o zniesienie współwłasności – ale tylko w części dotyczącej spłat lub dopłat. To oznacza, że sam zgodny podział bez spłat i dopłat nie powoduje PCC z tego przepisu. Gdy spadkobiercy chcą podzielić majątek bez spłat i dopłat, osobno omawiamy skutki podatkowe nieodpłatnego działu spadku.

Podatnikiem nie jest osoba otrzymująca spłatę, lecz osoba, która nabywa rzeczy lub prawa majątkowe ponad wartość swojego udziału. Tak stanowi art. 4 pkt 5 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Podstawę opodatkowania określa art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o PCC. Jest nią wartość rynkowa rzeczy lub prawa majątkowego nabytego ponad wartość udziału we współwłasności albo w spadku. Przy przeniesieniu własności nieruchomości stawka wynosi 2% na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o PCC.

Jak policzyć PCC w opisanej sytuacji?

Wartość mieszkania wynosi 300 000 zł. Udział mamy 4/6 ma wartość 200 000 zł, a udział każdego z dzieci 1/6 ma wartość 50 000 zł. W spadku jest także gotówka 120 000 zł. Łączna wartość spadku wynosi 320 000 zł, a udział każdego spadkobiercy w spadku wynosi 160 000 zł.

Jeżeli brat ma otrzymać całą gotówkę 120 000 zł, a siostra ma otrzymać cały udział spadkowy w mieszkaniu po mamie, to w ramach samego działu spadku siostra otrzymuje ze spadku składnik o wartości 200 000 zł zamiast udziału spadkowego wartego 160 000 zł. Nadwyżka wynosi 40 000 zł. To jest część dotycząca działu spadku.

Dodatkowo siostra ma przejąć udział 1/6 mieszkania, który brat miał niezależnie od spadku. Ten udział ma wartość 50 000 zł. To jest część dotycząca zniesienia współwłasności.

Łączna wartość nabywana ponad dotychczasowe udziały wynosi więc 90 000 zł. Przy stawce 2% PCC podatek wyniesie 1800 zł. Jeżeli czynność zostanie dokonana u notariusza, notariusz powinien pobrać PCC przy sporządzeniu aktu notarialnego na podstawie art. 10 ust. 2 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych.

Czy lepiej zrobić dział spadku częściowo czy całościowo?

Pod względem PCC rozdzielenie czynności zwykle nie daje realnej oszczędności, jeżeli ostatecznie ta sama osoba przejmuje całe mieszkanie i spłaca drugą osobę. Przy najpierw częściowym dziale spadku PCC od nadwyżki w spadku wyniósłby 2% od 40 000 zł, czyli 800 zł. Późniejsze odpłatne zniesienie współwłasności udziału 1/6 oznaczałoby PCC od 50 000 zł, czyli 1000 zł. Łącznie nadal daje to 1800 zł, przy założeniu tych samych wartości rynkowych.

W praktyce korzystniejsze może być przeprowadzenie całości w jednym akcie notarialnym, bo ogranicza liczbę czynności, porządkuje księgę wieczystą i zmniejsza ryzyko późniejszych sporów. Trzeba jednak uwzględnić także taksę notarialną, opłaty sądowe za wpis w księdze wieczystej oraz ewentualne koszty wypisów aktu.

Czy można uniknąć PCC przez nieodpłatny dział spadku i darowiznę?

Trzeba odróżnić rzeczywisty nieodpłatny podział od konstrukcji, która tylko formalnie wygląda na nieodpłatną. Jeżeli dział spadku albo zniesienie współwłasności są faktycznie bez spłat i dopłat, art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f ustawy o PCC nie obejmuje takiej czynności PCC, ponieważ przepis dotyczy tylko części spłat lub dopłat.

Nieodpłatne zniesienie współwłasności może jednak podlegać podatkowi od spadków i darowizn na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Jednocześnie art. 4 ust. 1 pkt 15 tej ustawy zwalnia od podatku nabycie przez osoby zaliczone do I grupy podatkowej własności rzeczy lub praw majątkowych w drodze nieodpłatnego zniesienia współwłasności. Rodzeństwo należy do I grupy podatkowej zgodnie z art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Darowizna pieniędzy między rodzeństwem może korzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale wymaga spełnienia warunków formalnych. Przy darowiźnie pieniędzy trzeba co do zasady udokumentować przekazanie środków dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, rachunek inny niż płatniczy w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym, a także złożyć zgłoszenie SD-Z2 w terminie 6 miesięcy, chyba że obowiązek zgłoszenia nie występuje z uwagi na formę aktu notarialnego lub wartość nabycia.

Jeżeli jednak strony podpisują nieodpłatne zniesienie współwłasności, a równocześnie albo w bliskim związku czasowym przekazują pieniądze jako ekwiwalent za przejmowany udział, organ podatkowy może badać rzeczywistą treść czynności. Podstawą jest art. 199a § 1 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym organ podatkowy ustala treść czynności z uwzględnieniem zgodnego zamiaru stron i celu czynności, a nie tylko dosłownego brzmienia oświadczeń. Jeżeli pod pozorem jednej czynności dokonano innej, skutki podatkowe wywodzi się z czynności ukrytej na podstawie art. 199a § 2 Ordynacji podatkowej.

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania z art. 119a § 1 Ordynacji podatkowej ma odrębny charakter i wymaga m.in. sztucznego działania oraz osiągnięcia korzyści podatkowej sprzecznej z celem ustawy podatkowej. Trzeba też pamiętać o wyłączeniu z art. 119b § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym art. 119a nie stosuje się, jeżeli korzyść podatkowa nie przekracza 100 000 zł w rozumieniu tego przepisu. Nie wyłącza to jednak możliwości badania pozorności lub rzeczywistej treści czynności na podstawie art. 199a Ordynacji podatkowej.

A co z podatkiem od spadków i darowizn po mamie?

Nabycie spadku po mamie jest odrębną kwestią od PCC przy późniejszym dziale spadku. Dzieci spadkodawcy mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli spełnią warunki zgłoszeniowe. Co do zasady zgłoszenie SD-Z2 składa się w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, którym przy dziedziczeniu jest najczęściej dzień uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo dzień zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli nabycie spadku zostało stwierdzone aktem poświadczenia dziedziczenia sporządzonym przez notariusza, warto ustalić z notariuszem, czy i w jakim zakresie zgłoszenie jest wymagane w konkretnej sytuacji. Zwolnienie z podatku od spadków i darowizn po mamie nie oznacza automatycznie zwolnienia z PCC od odpłatnego działu spadku albo odpłatnego zniesienia współwłasności.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie najprostszy i najbardziej przejrzysty prawnie model to jedna umowa notarialna obejmująca dział spadku po mamie oraz zniesienie współwłasności mieszkania. PCC powinien obciążyć osobę przejmującą mieszkanie, ponieważ to ona nabywa ponad swój udział.

Przy podanych wartościach podstawa PCC wynosi 90 000 zł: 40 000 zł z tytułu działu spadku oraz 50 000 zł z tytułu przejęcia wcześniejszego udziału brata w mieszkaniu. Stawka przy nieruchomości wynosi 2%, więc podatek wynosi 1800 zł. Ostateczne rozliczenie zależy jednak od aktualnej wartości rynkowej mieszkania i treści aktu notarialnego.

Źródła

• Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. f, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 5, art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 7 ust. 1 pkt 2 lit. a, art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.
• Art. 1 ust. 1 pkt 4, art. 4 ust. 1 pkt 15, art. 4a ust. 1, art. 14 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Art. 158, art. 210 § 1, art. 1035, art. 1037 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 199a § 1 i § 2, art. 119a § 1, art. 119b § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.