Jak sprawdzić postępowanie spadkowe po zmarłym współwłaścicielu?

W opisanej sytuacji zmarły brat mamy był współwłaścicielem mieszkania w udziale 12%. Ten udział nie znika po jego śmierci. Z dniem śmierci wchodzi do spadku i przechodzi na spadkobierców, choć dopiero postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia pozwala wykazać wobec innych osób, kto jest spadkobiercą.

Kto dziedziczy udział w mieszkaniu po zmarłym?

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli zmarły nie miał małżonka, a pozostawił dzieci, dzieci dziedziczą co do zasady po równo. Jeżeli któreś dziecko nie dożyło otwarcia spadku, w jego miejsce mogą wejść jego zstępni.

Wiek dziecka nie pozbawia go prawa do spadku. Jeżeli jednym ze spadkobierców jest dziecko małoletnie, czynności dotyczące odrzucenia spadku lub rozporządzania odziedziczonym udziałem mogą wymagać działania przedstawiciela ustawowego, a w określonych przypadkach także zgody sądu opiekuńczego. To ma znaczenie praktyczne, ponieważ przy sprzedaży udziału należącego do małoletniego nie wystarczy zwykła zgoda rodzica.

Trzeba też pamiętać o terminie z art. 1015 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku, na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Jak sprawdzić, czy było postępowanie spadkowe?

Najpierw warto sprawdzić Rejestr Spadkowy. Obejmuje on notarialne akty poświadczenia dziedziczenia oraz sądowe postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, jeżeli zostały do niego wpisane. Rejestr nie zastępuje odpisu orzeczenia albo aktu notarialnego, ale pomaga ustalić, czy i gdzie potwierdzono dziedziczenie.

Drugim krokiem jest księga wieczysta mieszkania. W dziale II księgi wieczystej widnieją właściciele i ich udziały. Jeżeli spadkobiercy po zmarłym ujawnili swoje prawa, powinni być tam wpisani. Brak zmiany w księdze wieczystej nie przesądza jednak, że postępowania spadkowego nie było. Spadkobiercy mogli uzyskać dokument spadkowy, ale jeszcze nie złożyć wniosku o wpis.

Jeżeli znany jest sąd właściwy dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego, można złożyć zapytanie w biurze obsługi interesanta albo pisemny wniosek o informację, czy toczyła się sprawa spadkowa. W praktyce sąd może wymagać wykazania interesu prawnego, zwłaszcza gdy osoba pytająca nie jest spadkobiercą po zmarłym. Babcia jako współwłaścicielka mieszkania taki interes może wykazywać, ponieważ od ustalenia spadkobierców zależy dalsze korzystanie z lokalu, wpis w księdze wieczystej i ewentualna spłata udziału.

Czy babcia może sama wszcząć sprawę spadkową?

Tak, jeżeli wykaże interes prawny. Zgodnie z art. 1025 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Interes prawny ma nie tylko spadkobierca, lecz także osoba, której prawa zależą od ustalenia kręgu spadkobierców. Współwłaściciel mieszkania, który chce uregulować stan prawny udziału po zmarłym, zwykle może taki interes uzasadnić.

We wniosku trzeba wskazać dane zmarłego, datę i miejsce śmierci, ostatnie miejsce zwykłego pobytu, znanych spadkobierców oraz załączyć odpis aktu zgonu i akty stanu cywilnego potrzebne do wykazania pokrewieństwa znanych osób. Sąd po przeprowadzeniu rozprawy wzywa osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Jeżeli nie wszyscy spadkobiercy są znani, możliwe jest także wezwanie spadkobierców przez ogłoszenie, ale jest to rozwiązanie stosowane w określonych sytuacjach procesowych.

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia jest szybszy, ale wymaga zgodnego udziału osób zainteresowanych i braku sporu co do dziedziczenia. Jeżeli rodzina zmarłego nie kontaktuje się z babcią, nie chce współpracować albo są wątpliwości co do testamentu, praktyczniejszą drogą będzie sądowe stwierdzenie nabycia spadku.

Co zrobić, aby mieszkanie pozostało przy babci?

Najbezpieczniej działać etapami. Najpierw trzeba ustalić, kto odziedziczył udział 12%. Dopiero po formalnym potwierdzeniu dziedziczenia spadkobiercy mogą sprzedać babci swój udział, darować go albo zawrzeć z nią umowę zniesienia współwłasności. Ponieważ chodzi o udział w nieruchomości, czynność przenosząca własność wymaga aktu notarialnego.

Jeżeli wszyscy zainteresowani się porozumieją, można zawrzeć u notariusza umowę sprzedaży udziału albo umowę zniesienia współwłasności ze spłatą. Jeżeli porozumienia nie będzie, babcia jako współwłaścicielka może rozważyć sądowe zniesienie współwłasności. Zgodnie z art. 210 Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności, a przy lokalu mieszkalnym najczęściej wchodzi w grę przyznanie całej nieruchomości jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedaż rzeczy i podział ceny. Ostateczne rozstrzygnięcie zależy od wartości lokalu, udziałów, możliwości spłaty i stanowiska uczestników.

Spadkobiercy udziału nie mogą dowolnie narzucić babci, że zamieszkają w mieszkaniu w określony sposób. Jako współwłaściciele mają co do zasady prawo do współposiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej w zakresie dającym się pogodzić z prawami pozostałych współwłaścicieli, ale sposób korzystania może być uregulowany umową albo przez sąd. Przy konflikcie nie warto poprzestawać na ustnych ustaleniach.

Praktyczny plan działania

1. Sprawdź dział II księgi wieczystej mieszkania i ustal, czy udział zmarłego nadal jest wpisany na niego, czy już na spadkobierców.
2. Sprawdź Rejestr Spadkowy, aby ustalić, czy istnieje zarejestrowane poświadczenie dziedziczenia albo postanowienie sądu.
3. Skontaktuj się z sądem spadku właściwym dla ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego i zapytaj o sprawę spadkową, wykazując interes prawny babci jako współwłaścicielki.
4. Jeżeli nie ma postępowania, przygotuj wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym współwłaścicielu.
5. Po ustaleniu spadkobierców zaproponuj wykup udziału, a przy braku porozumienia rozważ wniosek o zniesienie współwłasności.

FAQ

Czy można sprawdzić postępowanie spadkowe bez kontaktu z rodziną zmarłego?

Tak. Najpierw warto sprawdzić Rejestr Spadkowy i księgę wieczystą. Można też zwrócić się do sądu spadku, przy czym w praktyce trzeba wykazać, dlaczego dana informacja jest potrzebna. Współwłaściciel mieszkania ma mocny argument, bo od ustalenia spadkobierców zależy uregulowanie udziału.

Czy wpis w księdze wieczystej wystarczy, aby wiedzieć, kto odziedziczył udział?

Nie zawsze. Księga wieczysta pokazuje stan ujawniony, ale spadkobiercy mogli jeszcze nie złożyć wniosku o wpis. Dlatego księgę wieczystą warto sprawdzać razem z Rejestrem Spadkowym i informacją z sądu lub od notariusza.

Czy babcia może spłacić spadkobierców zmarłego?

Tak, ale dopiero po ustaleniu, kto odziedziczył udział i w jakiej części. Spłata może nastąpić przy sprzedaży udziału, umownym zniesieniu współwłasności albo w sądowym postępowaniu o zniesienie współwłasności.

Czy spadkobiercy udziału mogą wprowadzić się do mieszkania babci?

Sam udział daje współwłaścicielowi prawo do współposiadania i korzystania z rzeczy wspólnej, ale tylko w zakresie zgodnym z prawami innych współwłaścicieli. Przy sporze o sposób korzystania z mieszkania można żądać sądowego uregulowania tej kwestii albo zniesienia współwłasności.

Czy trzeba czekać, aż rodzina zmarłego sama przeprowadzi spadek?

Nie. Osoba mająca interes prawny może sama złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku. W opisanym przypadku interes może wynikać z tego, że babcia jest współwłaścicielką mieszkania i chce uregulować stan prawny udziału po zmarłym.

Źródła

• Kodeks cywilny: art. 206, art. 210, art. 212, art. 931, art. 1015, art. 1025 i art. 1037.
• Kodeks postępowania cywilnego: art. 628, art. 669, art. 679, art. 684 i art. 688.
• Rejestr Spadkowy prowadzony w systemie Rejestry Notarialne.
• System Elektronicznych Ksiąg Wieczystych Ministerstwa Sprawiedliwości.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 28.08.1986 r., III CZP 47/86.