Śmierć współwłaściciela nieruchomości – jak ustalić spadkobierców

Bez formalnego ustalenia spadkobierców nie da się uporządkować udziałów

Jeżeli w księdze wieczystej nadal wpisani są zmarli współwłaściciele, to dla dalszych działań dotyczących nieruchomości – np. wniosku o zarząd, rozliczeń, zniesienia współwłasności czy sprzedaży – trzeba najpierw ustalić, kto po nich dziedziczy. Wynika to z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców.

Samo przejście praw następuje z mocy prawa, ale dokumentem potwierdzającym, kto jest spadkobiercą, jest co do zasady:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego,
• albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – także na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisów ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Jeżeli więc ktoś tylko ustnie twierdzi, że jest spadkobiercą testamentowym jednego ze zmarłych współwłaścicieli, to bez formalnego potwierdzenia dziedziczenia nie daje to bezpiecznej podstawy do dalszego działania.

Czy współwłaściciel może sam złożyć wniosek spadkowy?

Tak. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć każda osoba mająca w tym interes prawny. Podstawą jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może zgłosić osoba mająca w tym interes.

Współwłaściciel nieruchomości ma taki interes, jeżeli brak ustalenia następców prawnych blokuje zarządzanie nieruchomością, postępowanie wieczystoksięgowe, rozliczenia albo inną sprawę dotyczącą udziałów.

Jaki tryb wybrać: sąd czy notariusz?

W praktyce w opisanej sytuacji najczęściej potrzebne będzie postępowanie sądowe. Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza jest możliwy tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, wszyscy zainteresowani mogą się stawić, a okoliczności dziedziczenia są dostatecznie wyjaśnione. Ograniczenia te wynikają z przepisów ustawy – Prawo o notariacie, w szczególności z regulacji dotyczących protokołu dziedziczenia i aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jeżeli:

• nie zna Pan wszystkich spadkobierców,
• nie wiadomo, czy był testament,
• ktoś tylko twierdzi, że dziedziczy, ale nie przedstawia dokumentów,
• część osób nie żyje albo brak z nimi kontaktu,

to właściwą drogą jest zwykle sąd.

Do jakiego sądu złożyć wniosek?

Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego do spraw spadkowych właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. Jeżeli i tej podstawy brak, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie.

Wniosek składa się do wydziału cywilnego sądu rejonowego.

Co sąd bada w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku?

Kluczowe znaczenie mają art. 670 i art. 677 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

• Zgodnie z art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego sąd z urzędu bada, kto jest spadkobiercą, oraz czy spadkodawca pozostawił testament.
• Zgodnie z art. 677 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż wskazane przez uczestników.

To ważne praktycznie: nawet jeśli nie zna Pan wszystkich następców prawnych, sąd nie ogranicza się wyłącznie do danych podanych we wniosku, lecz ma obowiązek samodzielnie wyjaśnić krąg spadkobierców.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy dziedziczenie ma być ustawowe, czy testamentowe, oraz od tego, jak dużo informacji już Pan posiada. Najczęściej potrzebne są:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów stanu cywilnego spadkobierców ustawowych, np. akty urodzenia i małżeństwa,
• testament – jeżeli istnieje,
• wskazanie znanych uczestników postępowania i ich adresów,
• informacja, że w skład spadku wchodzi udział we współwłasności konkretnej nieruchomości.

Jeżeli nie ma Pan wszystkich aktów stanu cywilnego albo nie zna Pan kompletu danych rodzinnych, warto to wyraźnie opisać we wniosku i wskazać, jakie informacje są znane. W praktyce sąd może zobowiązać do uzupełnienia danych, wystąpić o dokumenty lub podjąć dalsze czynności dowodowe.

Co zrobić, gdy nie wiadomo, kto dziedziczy albo czy był testament?

W takiej sytuacji nie trzeba rezygnować ze sprawy. Wprost przeciwnie – właśnie po to wszczyna się postępowanie spadkowe. Sąd bada testament z urzędu na podstawie art. 670 Kodeksu postępowania cywilnego. Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli uczestnicy lub inne osoby powołują się na testament, ale go nie okazują, sąd może podjąć czynności zmierzające do jego ujawnienia. Jeżeli zaś krąg spadkobierców nie jest znany, w określonych sytuacjach sąd może zarządzić ogłoszenie wzywające spadkobierców do zgłoszenia się. Podstawą jest art. 672–676 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ogłoszenie stosuje się zwłaszcza wtedy, gdy zachodzi wątpliwość, czy istnieją inni spadkobiercy niż wskazani we wniosku. Termin wyznaczany w ogłoszeniu wynosi 3 miesiące od dnia wskazanego w ogłoszeniu – art. 673 Kodeksu postępowania cywilnego.

Opłata od wniosku

Obecnie opłata stała od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł – art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dodatkowo pobiera się 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego – zgodnie z art. 95i § 1 Prawa o notariacie w zw. z przepisami dotyczącymi funkcjonowania Rejestru Spadkowego oraz praktyką sądową przy wydawaniu orzeczeń podlegających wpisowi.

Jeżeli spraw będzie kilka, bo chodzi o kilku zmarłych współwłaścicieli, opłaty liczy się odrębnie dla każdej sprawy.

Po stwierdzeniu nabycia spadku trzeba jeszcze zaktualizować księgę wieczystą

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia należy ujawnić nowych właścicieli w księdze wieczystej. Obowiązek ujawnienia prawa wynika z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.

Wpis w księdze wieczystej ma co do zasady charakter deklaratoryjny, bo prawa spadkobierców powstają wcześniej – z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Jednak bez aktualizacji wpisów pojawiają się poważne problemy praktyczne: trudności w obrocie, w prowadzeniu spraw sądowych i w zarządzie nieruchomością.

Czy od razu da się ustanowić zarząd albo prowadzić dalszą sprawę?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego. Samo ustalenie spadkobierców nie zawsze kończy problem, ale zwykle jest warunkiem koniecznym do dalszych działań. Jeżeli planuje Pan np. postępowanie dotyczące współwłasności, rozliczeń lub sposobu korzystania z nieruchomości, sąd musi wiedzieć, kto jest stroną po zmarłych współwłaścicielach.

W niektórych sprawach konieczne będzie potem:

• ujawnienie spadkobierców w księdze wieczystej,
• dział spadku, jeżeli udział odziedziczyło kilka osób,
• zniesienie współwłasności lub uregulowanie zarządu rzeczą wspólną, zgodnie z art. 199–203 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również:

jak ustalić spadkobierców po pradziadku i zdobyć akty USC

FAQ

Czy mogę złożyć wniosek, jeśli nie jestem rodziną zmarłego?

Tak, jeżeli ma Pan interes prawny. Współwłaściciel nieruchomości zwykle taki interes ma, bo brak ustalenia spadkobierców blokuje uregulowanie spraw własnościowych i zarządczych.

Czy sąd sam ustali spadkobierców, jeśli nie znam wszystkich danych?

Sąd ma obowiązek badać z urzędu, kto jest spadkobiercą i czy istnieje testament, ale warto podać wszystkie znane informacje. Im mniej danych we wniosku, tym sprawa może trwać dłużej.

Czy bez sprawy spadkowej można wpisać nowych właścicieli do księgi wieczystej?

Co do zasady nie. Sąd wieczystoksięgowy potrzebuje dokumentu potwierdzającego następstwo prawne, najczęściej prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy jedna sprawa wystarczy, jeśli zmarło kilku współwłaścicieli?

Niekoniecznie. Zwykle spadek stwierdza się osobno po każdym zmarłym. Jeżeli któryś ze spadkobierców także już nie żyje, może być potrzebne kolejne postępowanie.

Czy wpis w księdze wieczystej tworzy prawo do spadku?

Nie. Spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Wpis w księdze wieczystej ma jednak duże znaczenie dowodowe i praktyczne.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP

3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – ISAP

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – ISAP

5. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – ISAP