Co może zrobić nauczyciel, gdy uczeń go obraża lub atakuje?

Jak powinna zareagować szkoła, gdy uczeń obraża albo atakuje nauczyciela?

Jeżeli uczeń poniża nauczyciela, używa wulgaryzmów, grozi mu albo stosuje przemoc fizyczną, szkoła nie może ograniczyć się do rozmowy „wychowawczej”, jeśli problem się powtarza lub ma poważny charakter. Dyrektor szkoły powinien uruchomić działania przewidziane w statucie, udokumentować zdarzenie i ocenić, czy konieczne jest zawiadomienie organów zewnętrznych.

Podstawowym punktem odniesienia jest statut szkoły, bo to on określa prawa i obowiązki uczniów oraz środki oddziaływania wychowawczego i konsekwencje naruszeń. Obowiązek przestrzegania statutu przez ucznia wynika z art. 99 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, zgodnie z którym statut powinien określać m.in. organizację szkoły, prawa i obowiązki uczniów oraz rodzaje nagród i kar stosowanych wobec uczniów.

Niezależnie od statutu dyrektor ma obowiązek zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pobytu w szkole oraz wykonywania zadań przez nauczycieli i innych pracowników szkoły na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Jeżeli więc dyrektor ignoruje powtarzające się akty agresji, może naruszać swoje obowiązki służbowe.

Jakie działania wewnętrzne może podjąć dyrektor szkoły?

W pierwszej kolejności dyrektor powinien sprawdzić, jakie środki przewiduje statut szkoły. Mogą to być np. upomnienie, nagana, obniżenie oceny z zachowania, zobowiązanie do określonego zachowania, rozmowa z rodzicami, działania pedagoga lub psychologa szkolnego, a w poważniejszych sytuacjach – uruchomienie procedur bezpieczeństwa obowiązujących w danej placówce.

Jeżeli szkoła ma wdrożone standardy ochrony małoletnich, trzeba ocenić, czy dane zachowanie nie ujawnia szerszego problemu przemocy, zaniedbania lub kryzysu rodzinnego. Obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich wynika z art. 22b i art. 22c ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich.

W praktyce dyrektor powinien:

• sporządzić notatkę służbową z incydentu,
• zebrać relacje świadków,
• zabezpieczyć zapis monitoringu, jeśli istnieje,
• wezwać rodziców lub opiekunów,
• włączyć wychowawcę, pedagoga, psychologa lub zespół ds. pomocy psychologiczno-pedagogicznej,
• ocenić, czy zdarzenie wymaga zawiadomienia sądu rodzinnego, policji albo organu prowadzącego.

Jeśli problem dotyczy także innych incydentów w placówce, warto przeanalizować szerszy kontekst, w tym bezpieczeństwo szkolne i obowiązki organizacyjne szkoły.

Czy trzeba zawiadomić rodziców i dokumentować brak współpracy?

Tak. Jeżeli uczeń dopuszcza się agresji słownej lub fizycznej, rodzice powinni zostać niezwłocznie zawiadomieni. Warto to zrobić w sposób możliwy do wykazania: przez e-dziennik, pismo, e-mail, notatkę z rozmowy telefonicznej lub protokół ze spotkania.

Brak współpracy rodziców nie blokuje działań szkoły. Przeciwnie – może stanowić argument za skierowaniem sprawy do sądu rodzinnego, jeżeli zachowanie dziecka wskazuje na zagrożenie jego dobra, brak właściwego nadzoru wychowawczego albo potrzebę wsparcia rodziny.

Jeżeli konflikt obejmuje również zachowania nauczyciela lub zarzuty formułowane przez rodziców, pomocny może być materiał o tym, jak wygląda skarga na nauczyciela i jak nauczyciel powinien się do niej odnieść.

Kiedy zawiadomić sąd rodzinny?

Jeżeli sprawcą jest dziecko w wieku 9 lat, nie mówimy o odpowiedzialności karnej w rozumieniu Kodeksu karnego. Nie oznacza to jednak bezradności szkoły. W takiej sytuacji możliwe jest zawiadomienie sądu opiekuńczego o potrzebie wglądu w sytuację dziecka i rodziny.

Podstawę stanowi art. 109 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Z kolei art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje przykładowe środki, w tym:

1. zobowiązanie rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania,
2. skierowanie rodziców do terapii rodzinnej, poradnictwa lub innej pomocy,
3. poddanie wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego,
4. skierowanie małoletniego do placówki wsparcia dziennego lub innej instytucji,
5. w najdalej idących przypadkach – zarządzenia dotyczące pieczy zastępczej.

Zawiadomienie do sądu rodzinnego powinno zawierać konkretny opis zdarzeń, daty, wskazanie działań szkoły i informację o braku współpracy rodziców. Im bardziej szczegółowa dokumentacja, tym większa szansa na realną reakcję.

Czy nauczyciel jest chroniony jak funkcjonariusz publiczny?

Tak, ale trzeba rozumieć zakres tej ochrony. Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

To oznacza, że w odpowiednich sytuacjach zastosowanie mogą mieć m.in.:

• art. 222 § 1 Kodeksu karnego – naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego lub osoby do pomocy mu przybranej podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych,
• art. 226 § 1 Kodeksu karnego – znieważenie funkcjonariusza publicznego albo osoby do pomocy mu przybranej podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych,
• art. 190 § 1 Kodeksu karnego – groźba karalna, jeżeli sprawca grozi popełnieniem przestępstwa na szkodę nauczyciela lub osoby mu najbliższej i groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona.

Warto też pamiętać, że status funkcjonariusz publiczny w różnych grupach zawodowych bywa oceniany odmiennie, ale w przypadku nauczyciela szkolnego ochrona wynika wprost z Karty Nauczyciela.

Czy w przypadku 9-letniego ucznia można mówić o przestępstwie?

Jeżeli sprawcą jest dziewięciolatek, nie poniesie on odpowiedzialności karnej jak osoba dorosła ani jak nieletni w rozumieniu postępowania w sprawach czynów karalnych, ponieważ czyn karalny w rozumieniu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich dotyczy co do zasady czynu zabronionego popełnionego po ukończeniu 10 lat. Wynika to z art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

To jednak nie zamyka drogi do interwencji. Wobec dziecka poniżej 10 lat nadal można uruchomić działania opiekuńcze i ochronne, w szczególności przez szkołę, poradnię psychologiczno-pedagogiczną, ośrodek pomocy społecznej oraz sąd opiekuńczy na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc nauczyciel został uderzony przez dziecko, warto rozróżnić dwie płaszczyzny:

• brak klasycznej odpowiedzialności karnej dziecka,
• pełną możliwość podjęcia działań opiekuńczych, wychowawczych i ochronnych wobec dziecka, rodziców i szkoły.

Co powinien zrobić sam nauczyciel?

Nauczyciel nie powinien poprzestawać na ustnych zgłoszeniach. Najbezpieczniej złożyć do dyrektora pisemne zawiadomienie o zdarzeniu i zażądać podjęcia konkretnych działań. Pismo powinno zawierać:

• datę, miejsce i opis incydentu,
• wskazanie świadków,
• informację, czy doszło do naruszenia nietykalności, gróźb lub zniewagi,
• wskazanie wcześniejszych podobnych zdarzeń,
• wniosek o zastosowanie procedur statutowych,
• wniosek o zabezpieczenie dowodów,
• wniosek o ochronę i zapewnienie bezpiecznych warunków pracy.

Jeżeli doszło do uderzenia, warto sporządzić dokumentację medyczną, choćby przez konsultację lekarską. Jeżeli były groźby lub wyzwiska – należy zachować wiadomości, wpisy, nagrania i wskazać świadków.

W przypadku szczególnie nagannych zachowań ucznia przydatne mogą być też materiały dotyczące sytuacji, gdy nauczyciel obraża ucznia, bo pokazują one, jak szkoła powinna formalnie dokumentować naruszenia po obu stronach relacji szkolnej.

Czy trzeba zawiadomić policję lub prokuraturę?

To zależy od wieku ucznia, rodzaju zachowania i okoliczności zdarzenia. Jeżeli sprawca nie ukończył 10 lat, zawiadomienie o przestępstwie przeciwko dziecku zwykle nie doprowadzi do klasycznego postępowania karnego wobec niego, ale może mieć znaczenie dowodowe i organizacyjne, zwłaszcza gdy zachowanie było bardzo poważne albo istnieje podejrzenie zaniedbania ze strony opiekunów.

Gdy nauczyciel został zaatakowany, może też wystąpić potrzeba wezwania policji na miejsce zdarzenia dla zabezpieczenia przebiegu interwencji, ustalenia świadków lub sporządzenia notatki urzędowej. Jeżeli istnieje podejrzenie przemocy domowej, zaniedbania dziecka albo innych niepokojących okoliczności, organy ścigania mogą przekazać informacje właściwym służbom.

W odniesieniu do samego nauczyciela znaczenie ma również art. 63 ust. 2 ustawy – Karta Nauczyciela, zgodnie z którym organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.

Co zrobić, gdy dyrektor nie reaguje?

Jeżeli dyrektor bagatelizuje problem, nauczyciel może skierować pismo do organu prowadzącego szkołę oraz do kuratora oświaty. W piśmie warto wskazać:

• powtarzalność zdarzeń,
• brak skutecznej reakcji dyrektora,
• zagrożenie bezpieczeństwa pracy,
• naruszenie art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy – Prawo oświatowe,
• naruszenie art. 63 ust. 2 ustawy – Karta Nauczyciela.

W zależności od stanu faktycznego można też rozważyć zawiadomienie Państwowej Inspekcji Pracy, jeżeli problem dotyczy niezapewnienia bezpiecznych warunków pracy. To szczególnie istotne przy powtarzających się aktach agresji, gdy szkoła nie wdraża realnych zabezpieczeń organizacyjnych.

Jak dokumentować agresję ucznia wobec nauczyciela?

W praktyce skuteczność dalszych działań zależy głównie od dowodów. Najlepiej gromadzić:

Jeżeli agresja ma charakter systematyczny, warto prowadzić chronologiczną listę incydentów. To może mieć znaczenie również wtedy, gdy zachowanie ucznia przypomina znęcanie się lub szerzej ujawnia problem przemocy w środowisku szkolnym.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne mogą być reakcje prawne i organizacyjne w zależności od wieku ucznia, skali agresji i postawy szkoły.

FAQ

Czy nauczyciel może sam zgłosić sprawę do sądu rodzinnego?

Tak. Nie ma przeszkód, aby nauczyciel sam zawiadomił sąd rodzinny o niepokojącym zachowaniu dziecka i braku współpracy rodziców. Równolegle powinien jednak zawiadomić dyrektora szkoły i zażądać działań po stronie placówki.

Czy dyrektor musi bronić nauczyciela?

Tak. Zgodnie z art. 63 ust. 2 ustawy – Karta Nauczyciela organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy jego uprawnienia zostaną naruszone.

Czy 9-letnie dziecko może odpowiadać karnie za pobicie nauczyciela?

Nie w klasycznym trybie odpowiedzialności karnej. Dziecko poniżej 10 lat nie odpowiada za czyn karalny na zasadach ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, ale możliwe są działania opiekuńcze i zarządzenia sądu rodzinnego.

Czy zwykłe wyzwiska wobec nauczyciela też trzeba zgłaszać?

Tak, zwłaszcza gdy są powtarzalne albo padają podczas wykonywania obowiązków służbowych. Nawet jeśli szkoła zacznie od działań wychowawczych, trzeba to dokumentować, bo eskalacja przemocy często zaczyna się od agresji słownej.

Co zrobić, gdy rodzice twierdzą, że nauczyciel przesadza?

Nie wdawać się wyłącznie w spór ustny. Trzeba dokumentować wszystkie zdarzenia, wezwania i odpowiedzi rodziców. Brak współpracy rodziców może wzmacniać potrzebę zawiadomienia sądu rodzinnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 63 ust. 1 i 2 – ISAP
2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 68 ust. 1 pkt 6 oraz art. 99 – ISAP
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 109 § 1 i § 2 – ISAP
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 190 § 1, art. 222 § 1, art. 226 § 1 – ISAP
5. Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, art. 1 ust. 2 pkt 2 – ISAP
6. Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, art. 22b i 22c – ISAP
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 6 grudnia 2012 r., II AKa 218/12.
8. Uchwała Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2012 r., I KZP 8/12.