Zmiana dyrektora szkoły a etat nauczyciela – jakie masz prawa?

Zmiana dyrektora sama w sobie nie pozbawia nauczyciela ochrony

Nowy dyrektor szkoły wchodzi w prawa i obowiązki pracodawcy, ale nie może dowolnie „układać etatów od nowa” tylko dlatego, że objął stanowisko. Warunki zatrudnienia nauczyciela wynikają z rodzaju stosunku pracy, organizacji szkoły i przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Sama zmiana osoby na stanowisku dyrektora nie jest wskazana w tej ustawie jako samodzielna podstawa ograniczenia wymiaru zatrudnienia albo rozwiązania stosunku pracy.

W praktyce trzeba więc oddzielić dwie rzeczy: zmianę dyrektora oraz rzeczywiste zmiany organizacyjne w szkole, np. mniejszą liczbę oddziałów, mniejszą liczbę godzin danego przedmiotu, łączenie klas albo przesunięcia wynikające z arkusza organizacyjnego. Dopiero te okoliczności mogą uzasadniać działania kadrowe.

Nie ma ustawowej zasady, że „placówka macierzysta zgarnia wszystkie godziny”

W pytaniu pojawia się pojęcie szkoły lub placówki macierzystej. Taki zwrot bywa używany potocznie w oświacie, zwłaszcza przy pracy w kilku szkołach albo przy łączeniu etatu, ale nie jest to samodzielna podstawa prawna pozwalająca odebrać godziny innemu nauczycielowi. O tym, kto i w jakim wymiarze będzie zatrudniony, decydują konkretne przepisy Karty Nauczyciela, kwalifikacje, rodzaj stosunku pracy oraz rzeczywiste potrzeby szkoły.

Jeżeli dyrektor uzasadnia zmniejszenie Pani godzin wyłącznie tym, że inna osoba ma w tej szkole „placówkę macierzystą”, to takie wyjaśnienie jest zbyt ogólne. Potrzebne jest wskazanie rzeczywistej podstawy: czy nastąpiły zmiany organizacyjne, czy zastosowano ograniczenie zatrudnienia za zgodą nauczyciela, czy chodziło o uzupełnianie pensum, czy o inną decyzję wynikającą z arkusza organizacyjnego.

Zobacz również: placówka macierzysta

Kiedy dyrektor może ograniczyć etat nauczyciela

Najważniejsze przepisy to art. 20 i art. 22 Karty Nauczyciela. Ich zastosowanie zależy od tego, czy nauczyciel jest zatrudniony na podstawie mianowania czy umowy o pracę oraz czy w szkole rzeczywiście doszło do zmian organizacyjnych.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, dyrektor może rozwiązać z nauczycielem stosunek pracy albo – w odniesieniu do nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania – przenieść go w stan nieczynny, jeżeli nastąpiła częściowa likwidacja szkoły albo zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmiany planu nauczania uniemożliwiające dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

Natomiast art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela przewiduje możliwość ograniczenia zatrudnienia nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania, jeżeli z przyczyn, o których mowa w art. 20 ust. 1, nie ma możliwości zatrudnienia go w pełnym wymiarze zajęć oraz nie istnieją warunki do uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w innej szkole. Ograniczenie to następuje za zgodą nauczyciela i może dotyczyć wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

Jeżeli nauczyciel jest zatrudniony na umowę o pracę na czas nieokreślony, sytuacja wymaga osobnej analizy. W praktyce dyrektor nie może po prostu jednostronnie obniżyć etatu bez zachowania właściwego trybu. Zasadniczo potrzebne jest porozumienie zmieniające albo wypowiedzenie zmieniające, a w razie braku godzin może dojść do wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn organizacyjnych na podstawie art. 20 Karty Nauczyciela. To, który tryb był prawidłowy, zależy od treści Pani umowy, dokumentów kadrowych i tego, w jaki sposób formalnie zmieniono wymiar zatrudnienia.

Czy można przekazać Pani godziny nowo zatrudnionej osobie?

To jest kluczowe pytanie i odpowiedź zależy od faktów. Co do zasady, jeżeli w tej samej szkole są godziny dla nauczyciela o tych samych kwalifikacjach, dyrektor powinien bardzo ostrożnie uzasadniać, dlaczego ogranicza etat nauczycielowi już zatrudnionemu, a równocześnie przekazuje godziny innej osobie.

Szczególne znaczenie ma tu art. 22 ust. 2b Karty Nauczyciela, zgodnie z którym w razie powstania możliwości podjęcia przez nauczyciela, któremu ograniczono wymiar zatrudnienia, pracy w wymiarze wyższym niż wynikający z tego ograniczenia, w tej samej szkole, na tym samym lub za zgodą nauczyciela na innym stanowisku, pod warunkiem posiadania wymaganych kwalifikacji, dyrektor szkoły ma obowiązek w pierwszej kolejności zwiększyć wymiar zatrudnienia tego nauczyciela.

Jeżeli więc wcześniej legalnie ograniczono Pani etat, a następnie pojawiły się godziny odpowiadające Pani kwalifikacjom, dyrektor nie powinien ich automatycznie przekazywać innej osobie. Najpierw powinien ocenić, czy ma obowiązek podwyższyć Pani wymiar zatrudnienia.

Trzeba jednak ustalić: kiedy dokładnie pojawiły się godziny, czy były to godziny tego samego przedmiotu, czy posiada Pani pełne kwalifikacje do ich prowadzenia, czy chodzi o tę samą szkołę, oraz czy ograniczenie Pani zatrudnienia nastąpiło formalnie w trybie przewidzianym prawem.

Uzupełnianie pensum a praca w kilku szkołach

Od odrębnej kwestii trzeba odróżnić tzw. uzupełnianie etatu. Art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela stanowi, że organ prowadzący szkołę może nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach i na tym samym lub – za jego zgodą – na innym stanowisku, w celu uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, w wymiarze nie większym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

To oznacza, że w określonych sytuacjach nauczyciel może pracować w więcej niż jednej placówce, ale nie daje to automatycznie pierwszeństwa do wszystkich godzin w jednej szkole. Przepis dotyczy technicznego uzupełnienia pensum i wymaga analizy, kto jest zatrudniony na jakiej podstawie oraz jakie decyzje podjął organ prowadzący.

Zobacz również: uzupełnianie pensum oraz ograniczenie etatu

Czy dyrektor może bez konsekwencji rozwiązać umowę z nauczycielem?

Nie. Dyrektor ponosi odpowiedzialność za zgodność swoich czynności z prawem pracy i Kartą Nauczyciela. Jeżeli wypowiedzenie albo ograniczenie zatrudnienia nastąpiło z naruszeniem przepisów, nauczyciel może dochodzić swoich praw przed sądem pracy.

W zależności od trybu rozwiązania sprawy zastosowanie mogą mieć roszczenia przewidziane w art. 45 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy w związku z odpowiednimi przepisami Karty Nauczyciela, czyli żądanie uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy albo odszkodowania. W praktyce istotne są terminy procesowe, dlatego po otrzymaniu wypowiedzenia nie warto zwlekać z reakcją.

Jeżeli chodzi o nauczycieli objętych Kartą Nauczyciela, sąd będzie badał nie tylko formalną treść wypowiedzenia, ale również to, czy rzeczywiście istniały przesłanki z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, a także czy dyrektor prawidłowo dobrał osobę do ograniczenia etatu albo zwolnienia.

Jak sprawdzić, czy ograniczenie Pani etatu było legalne

W praktyce warto ustalić i zgromadzić następujące dokumenty:

• umowę o pracę albo akt mianowania oraz wszystkie aneksy,
• pismo dotyczące zmiany wymiaru zatrudnienia lub wypowiedzenia warunków pracy,
• arkusz organizacyjny szkoły na poprzedni i obecny rok szkolny,
• przydział godzin dla nauczycieli tego samego przedmiotu,
• informacje o kwalifikacjach osób, którym przydzielono godziny,
• ewentualną korespondencję z dyrektorem.

Jeżeli okaże się, że liczba godzin Pani przedmiotu nie zmalała istotnie, a mimo to godziny przekazano osobie zatrudnionej później, może to przemawiać za tym, że decyzja dyrektora wymaga zakwestionowania. Nie da się jednak tego przesądzić bez wglądu w dokumenty.

Co może Pani zrobić teraz

Najbezpieczniejsza ścieżka działania to:

1. wystąpić do dyrektora na piśmie o wskazanie podstawy prawnej i faktycznej ograniczenia etatu,
2. zażądać informacji, czy w arkuszu organizacyjnym są godziny odpowiadające Pani kwalifikacjom,
3. powołać się na art. 22 ust. 2b Karty Nauczyciela, jeśli wcześniej ograniczono Pani etat, a w szkole są dostępne godziny,
4. w razie otrzymania wypowiedzenia albo wypowiedzenia zmieniającego – niezwłocznie skonsultować treść pisma pod kątem złożenia odwołania do sądu pracy,
5. rozważyć wystąpienie o udostępnienie informacji dotyczących arkusza organizacyjnego w zakresie, w jakim wpływa on na Pani sytuację pracowniczą.

Jeżeli jest Pani członkiem związku zawodowego, warto też zwrócić się o interwencję. W sprawach nauczycielskich związek często ma znaczenie praktyczne już na etapie rozmów z dyrektorem i organem prowadzącym.

FAQ

Czy nowy dyrektor może zwolnić nauczyciela tylko dlatego, że chce mieć własny zespół?

Nie. Karta Nauczyciela nie przewiduje takiej podstawy. Potrzebne są rzeczywiste przesłanki organizacyjne, np. te wskazane w art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

Czy dyrektor może obniżyć etat bez mojej zgody?

To zależy od podstawy zatrudnienia i zastosowanego trybu. Przy nauczycielu mianowanym ograniczenie z art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela wymaga zgody nauczyciela. Przy umowie o pracę znaczenie ma to, czy zastosowano porozumienie zmieniające, wypowiedzenie zmieniające albo wypowiedzenie z przyczyn organizacyjnych.

Czy fakt, że inna osoba ma w tej szkole „podstawowe miejsce pracy”, daje jej pierwszeństwo do godzin?

Nie ma przepisu, który wprost przyznawałby automatyczne pierwszeństwo z tego tylko powodu. Potrzebna jest analiza konkretnych podstaw prawnych, kwalifikacji i organizacji pracy w szkole.

Jeżeli zabrano mi godziny, a potem zatrudniono kogoś nowego, czy to jest nielegalne?

Może być nieprawidłowe, ale nie zawsze. Trzeba sprawdzić, czy chodzi o te same godziny, ten sam przedmiot, te same kwalifikacje i czy dyrektor miał obowiązek najpierw zwiększyć Pani wymiar zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2b Karty Nauczyciela.

Ile mam czasu na reakcję po wypowiedzeniu?

W sprawach pracowniczych terminy na odwołanie do sądu pracy są krótkie, dlatego po otrzymaniu pisma najlepiej działać od razu. Konkretny termin trzeba liczyć od daty doręczenia pisma i ocenić według jego rodzaju.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19, w szczególności art. 20 oraz art. 22.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – w szczególności art. 42 oraz art. 45 § 1.