Przydział godzin nauczyciela a dyskryminacja przez dyrektora szkoły

Czy dyrektor może przydzielić nauczycielowi godziny w świetlicy?

Co do zasady tak. Dyrektor szkoły kieruje działalnością szkoły i jest przełożonym służbowym nauczycieli, o czym stanowi art. 68 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. W praktyce to dyrektor organizuje pracę szkoły, przygotowuje arkusz organizacji i rozdziela zajęcia pomiędzy nauczycieli.

Nie oznacza to jednak pełnej swobody. Przydział zajęć musi odpowiadać przepisom o kwalifikacjach, pensum, rodzajowi zatrudnienia oraz zasadzie równego traktowania w zatrudnieniu wynikającej z art. 11² i art. 11³ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, stosowanych także do nauczycieli, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

Jeżeli nauczyciel ma kwalifikacje do pracy w świetlicy, dyrektor może przydzielić mu takie zajęcia jako część obowiązków. Obecnie kwalifikacje nauczycieli reguluje rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli. Ocena, czy kwalifikacje do świetlicy są spełnione, zależy od typu szkoły, poziomu wykształcenia i przygotowania pedagogicznego.

Warto też pamiętać, że różne stanowiska nauczycielskie mogą mieć różne tygodniowe obowiązkowe wymiary zajęć. Jeżeli jedna część etatu obejmuje nauczanie przedmiotu, a druga świetlicę, trzeba sprawdzić, czy szkoła prawidłowo przeliczyła pensum mieszane według zasad wynikających z uchwały organu prowadzącego albo przepisów wewnętrznych obowiązujących w danej jednostce.

Czy nauczyciel po studiach podyplomowych może dostać godziny z matematyki zamiast nauczyciela po studiach kierunkowych?

Tak, jeżeli posiada wymagane kwalifikacje. Przepisy nie tworzą zasady pierwszeństwa dla nauczyciela po studiach kierunkowych wyłącznie dlatego, że ukończył właśnie ten kierunek. W praktyce decydujące jest to, czy dana osoba spełnia wymagania kwalifikacyjne do nauczania konkretnego przedmiotu określone w rozporządzeniu w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli.

To oznacza, że nauczyciel, który uzyskał kwalifikacje do nauczania matematyki przez studia podyplomowe, może być traktowany jako nauczyciel kwalifikowany do tego przedmiotu, jeżeli spełnia warunki wskazane w aktualnym rozporządzeniu.

Sama okoliczność, że inny nauczyciel ma „bardziej kierunkowe” wykształcenie, nie przesądza jeszcze o bezprawności decyzji dyrektora. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy przydział godzin jest arbitralny, nierówny, pozbawiony obiektywnego uzasadnienia albo służy odsunięciu konkretnej osoby z przyczyn niedozwolonych.

Kiedy można mówić o dyskryminacji, a kiedy tylko o niekorzystnym przydziale godzin?

To bardzo ważne rozróżnienie. Nie każdy niekorzystny lub nawet niesprawiedliwy przydział godzin jest od razu dyskryminacją w rozumieniu prawa pracy.

Zgodnie z art. 18^3a § 1 Kodeksu pracy pracownicy powinni być równo traktowani m.in. w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia. Z kolei art. 18^3a § 2 Kodeksu pracy wskazuje, że równe traktowanie oznacza niedyskryminowanie w jakikolwiek sposób, bezpośrednio lub pośrednio, z przyczyn określonych w tym przepisie, w szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, przynależność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony oraz w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy.

Aby mówić o dyskryminacji, zwykle trzeba wykazać dwie rzeczy:

• że nauczyciel został potraktowany mniej korzystnie niż inni porównywalni pracownicy,
• że to gorsze traktowanie pozostaje w związku z niedozwoloną przyczyną wymienioną w art. 18^3a § 1 Kodeksu pracy albo z przyczyną do niej podobną, uznawaną w orzecznictwie.

Jeżeli więc dyrektor przydzielił mniej korzystne godziny z powodu osobistego konfliktu, niechęci albo całkowicie uznaniowo, sprawa może dotyczyć naruszenia zasad równego traktowania, nadużycia uprawnień kierowniczych lub wadliwej organizacji pracy. Nie zawsze jednak będzie to klasyczna dyskryminacja. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Jakie przepisy mają znaczenie przy przydziale godzin nauczyciela?

W podobnych sprawach najczęściej trzeba sprawdzić łącznie kilka grup przepisów:

Jeżeli problem dotyczy sposobu ułożenia etatu lub tego, komu przyznano konkretne godziny, pomocna bywa również analiza rozdziału godzin w arkuszu organizacji szkoły.

Czy uzupełnienie etatu świetlicą oznacza zmianę stanowiska?

Niekoniecznie. W wielu przypadkach jest to jedynie przydzielenie nauczycielowi innych zajęć w ramach zatrudnienia nauczycielskiego. Kluczowe jest jednak to, co dokładnie wynika z aktu mianowania albo umowy o pracę, jakie stanowisko zostało wskazane w dokumentach oraz czy zmienia się rodzaj pracy w sposób istotny.

Jeżeli mówimy o nauczycielu zatrudnionym na podstawie mianowania, szczególne znaczenie mogą mieć art. 20 i art. 22 Karty Nauczyciela. Art. 22 ust. 1 Karty Nauczyciela przewiduje możliwość ograniczenia zatrudnienia nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania za jego zgodą, gdy nie ma możliwości dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć. Natomiast art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela dotyczy rozwiązania stosunku pracy albo przeniesienia w stan nieczynny w razie częściowej likwidacji szkoły lub zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów albo zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnienie w pełnym wymiarze.

Jeżeli więc szkoła twierdzi, że nie ma pełnych godzin z matematyki, trzeba ustalić, czy rzeczywiście zachodzą przesłanki organizacyjne, czy tylko inaczej rozdzielono godziny między nauczycieli. To często najważniejszy punkt sporu.

W niektórych stanach faktycznych znaczenie może mieć również to, czy doszło do faktycznej modyfikacji obowiązków bez zachowania właściwej podstawy prawnej.

Jak bronić się przed niekorzystnym przydziałem godzin?

Najbezpieczniej działać etapami.

1. Poproś o pisemne wyjaśnienie. Warto wystąpić do dyrektora o informację, jakie były przyczyny przydziału godzin i na jakiej podstawie uznano, że pełny etat z przedmiotu nie jest możliwy.
2. Zbierz dane porównawcze. Znaczenie ma liczba godzin z przedmiotu, kwalifikacje innych nauczycieli, ich stopień awansu zawodowego, rodzaj zatrudnienia oraz to, czy mają podobną sytuację prawną.
3. Sprawdź arkusz organizacji szkoły. To właśnie tam zwykle widać, czy rzeczywiście zabrakło godzin, czy tylko rozdysponowano je inaczej.
4. Rozważ wystąpienie do organu prowadzącego albo kuratora oświaty. Nie zastąpi to procesu, ale może pomóc w wyjaśnieniu sprawy organizacyjnie lub nadzorczo.
5. Jeżeli doszło do ograniczenia etatu, wypowiedzenia albo innej formalnej zmiany warunków zatrudnienia — oceń termin na odwołanie do sądu pracy.

Jeżeli szkoła wręcza nauczycielowi pismo zmieniające warunki pracy, trzeba od razu sprawdzić, czy w danym przypadku mamy do czynienia z rozwiązaniem przewidzianym w Karcie Nauczyciela, czy z mechanizmem zbliżonym do wypowiedzenia zmieniającego. Tu bardzo dużo zależy od podstawy zatrudnienia i treści pisma.

Czy można odmówić pracy w świetlicy?

Zwykle nie od razu. Jeżeli przydział mieści się w granicach prawa, nauczyciel ma kwalifikacje do takich zajęć, a dyrektor działa w ramach organizacji pracy szkoły, odmowa wykonania polecenia może być oceniona jako naruszenie obowiązków pracowniczych.

Inaczej może być wtedy, gdy polecenie jest sprzeczne z prawem, wykracza poza kwalifikacje nauczyciela albo prowadzi do obejścia przepisów o zatrudnieniu. Taka ocena zawsze wymaga jednak analizy dokumentów: aktu mianowania lub umowy, arkusza organizacyjnego, zakresu obowiązków i konkretnych poleceń dyrektora.

Dlatego w praktyce lepiej najpierw zabezpieczyć dowody i złożyć zastrzeżenia na piśmie, niż po prostu odmówić realizacji zajęć.

Jakie roszczenia są możliwe?

To zależy od tego, co dokładnie się wydarzyło.

• Jeżeli doszło do dyskryminacji, pracownik może dochodzić odszkodowania na podstawie art. 18^3d Kodeksu pracy. Odszkodowanie nie może być niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę.
• Jeżeli doszło do bezprawnego rozwiązania stosunku pracy lub wadliwego ograniczenia zatrudnienia, możliwe są roszczenia przewidziane w Karcie Nauczyciela i Kodeksie pracy, w zależności od trybu działania pracodawcy.
• Jeżeli naruszono dobra osobiste nauczyciela, w wyjątkowych sytuacjach można rozważyć także ochronę na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, ale to odrębna ścieżka.

W sprawach o nierówne traktowanie ważne jest art. 18^3b § 1 Kodeksu pracy, który opisuje przykładowe postacie naruszeń zasady równego traktowania, oraz art. 18^3e Kodeksu pracy, zakazujący negatywnych konsekwencji wobec pracownika korzystającego z uprawnień związanych z naruszeniem tej zasady.

Jakie dowody warto przygotować?

W sporze z dyrektorem szkoły same odczucia zwykle nie wystarczą. Przydatne są przede wszystkim:

• arkusz organizacji szkoły i ewentualne aneksy,
• przydział czynności na dany rok szkolny,
• umowa o pracę albo akt mianowania,
• dokumenty potwierdzające kwalifikacje własne i innych nauczycieli, o ile są dostępne legalnie,
• korespondencja z dyrektorem,
• protokoły rady pedagogicznej lub inne dokumenty organizacyjne, jeśli odnoszą się do przydziału godzin,
• zeznania świadków.

W sprawach o dyskryminację obowiązuje szczególny rozkład ciężaru dowodu. Pracownik powinien uprawdopodobnić nierówne traktowanie, a wtedy pracodawca musi wykazać, że kierował się obiektywnymi powodami. Wynika to z utrwalonego stosowania art. 18^3b Kodeksu pracy w orzecznictwie sądów pracy.

FAQ

Czy dyrektor musi najpierw dać godziny nauczycielowi po studiach kierunkowych?

Nie. Przepisy nie przewidują automatycznego pierwszeństwa tylko dlatego, że nauczyciel ukończył studia kierunkowe. Liczy się spełnienie aktualnych wymagań kwalifikacyjnych do nauczania danego przedmiotu.

Czy samo skierowanie do pracy w świetlicy oznacza dyskryminację?

Nie. Może być to legalny element organizacji pracy szkoły. O dyskryminacji można mówić dopiero wtedy, gdy gorsze traktowanie ma związek z niedozwoloną przyczyną i można je porównać z sytuacją innych nauczycieli.

Czy nauczyciel może żądać uzasadnienia przydziału godzin?

Tak, warto wystąpić o takie wyjaśnienie na piśmie. Nie ma jednego szczególnego formularza, ale pismo bardzo pomaga w późniejszym wykazaniu, jakie były motywy decyzji dyrektora.

Czy można iść od razu do sądu pracy?

Tak, jeżeli doszło do naruszenia praw pracowniczych. W praktyce jednak przed pozwem dobrze jest zebrać dokumenty i ustalić, czy problem dotyczy dyskryminacji, ograniczenia zatrudnienia, wadliwego przydziału obowiązków czy innej czynności pracodawcy.

Czy organ prowadzący może zmienić decyzję dyrektora o przydziale godzin?

Nie zawsze bezpośrednio. Organ prowadzący odpowiada za szkołę jako pracodawcę w określonym zakresie organizacyjnym i finansowym, ale nie zastępuje automatycznie dyrektora w każdej decyzji kadrowej. Może jednak interweniować nadzorczo lub wyjaśniająco, jeżeli sprawa wskazuje na naruszenie prawa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 20, art. 22 i art. 42.

2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 68 ust. 1.

3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 11², art. 11³ oraz art. 18^3a–18^3e.

4. Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli.

5. Lokalne uchwały organów prowadzących dotyczące zasad rozliczania pensum łączonego — jeżeli obowiązują w danej jednostce.