Powrót dyrektora szkoły do nauczania a sytuacja nauczyciela

Czy nauczyciel musi ustąpić miejsca po powrocie dyrektora?

Nie. Sam fakt, że dyrektor po zakończeniu pełnienia funkcji chce wrócić do pracy nauczycielskiej, nie oznacza jeszcze, że nauczyciel zatrudniony dotąd w szkole ma obowiązek przyjąć gorsze warunki albo zwolnić miejsce. Po zakończeniu pełnienia stanowiska dyrektora nauczyciel co do zasady wraca do wykonywania pracy nauczycielskiej, ale skutki dla innych pracowników trzeba oceniać według aktualnej organizacji szkoły i przepisów regulujących stosunek pracy nauczycieli.

Kluczowe znaczenie ma to, czy nauczyciel, który od lat pracuje na danym stanowisku, jest zatrudniony na podstawie mianowania czy umowy o pracę, oraz czy rzeczywiście doszło do zmian organizacyjnych uniemożliwiających dalsze zatrudnianie go w pełnym wymiarze zajęć.

Jaka podstawa zatrudnienia ma znaczenie?

Najpierw trzeba ustalić, na jakiej podstawie zatrudniony jest nauczyciel, którego sytuacja się pogarsza. Ma to duże znaczenie praktyczne, ponieważ inne mechanizmy stosuje się wobec nauczyciela mianowanego, a inne wobec nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 i nast. ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, stosunek pracy z nauczycielem nawiązuje się co do zasady na podstawie umowy o pracę albo mianowania, zależnie od spełnienia ustawowych warunków. Jeżeli ktoś był zatrudniony jedynie na czas zastępstwa, jego sytuację należałoby oceniać odrębnie, ale po 19 latach pracy najczęściej nie mamy już do czynienia z prostą umową „na zastępstwo”, tylko ze stabilnym stosunkiem pracy.

W praktyce więc nie decyduje to, że ktoś „zastępował dyrektora”, ale to, jaki ma obecnie stosunek pracy i czy organizacja szkoły rzeczywiście nie pozwala dalej zatrudniać obu nauczycieli w dotychczasowym lub zbliżonym wymiarze.

Kiedy szkoła może ograniczyć etat albo rozwiązać stosunek pracy?

Podstawowym przepisem jest art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem dyrektor szkoły w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim stosunek pracy albo – na wniosek nauczyciela – przenosi go w stan nieczynny.

To oznacza, że potrzebna jest rzeczywista, a nie pozorna przesłanka organizacyjna. Sama decyzja o powrocie dyrektora do nauczania nie jest jeszcze samodzielną podstawą do pogorszenia warunków pracy innego nauczyciela. Szkoła musi wykazać, że po ułożeniu arkusza organizacyjnego rzeczywiście nie ma dla danego nauczyciela pełnego pensum zgodnego z jego kwalifikacjami.

Jeżeli szkoła rozważa zastosowanie tego trybu, warto porównać też praktyczne zasady dotyczące ograniczenie etatu oraz wcześniejsze orzecznictwo i praktykę kadrową w oświacie.

Ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego

Wobec nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania szczególne znaczenie ma art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Przepis ten pozwala – za zgodą nauczyciela – ograniczyć zatrudnienie do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć oraz proporcjonalnie obniżyć wynagrodzenie, jeżeli zachodzą przyczyny z art. 20 ust. 1 i nie ma możliwości zatrudnienia w pełnym wymiarze ani warunków do uzupełnienia pensum w innej szkole.

Najważniejsze są tu dwie kwestie:

• ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego wymaga jego zgody,
• jeżeli nauczyciel nie wyrazi zgody, szkoła może przejść do trybu z art. 20 Karty Nauczyciela.

Inaczej mówiąc, nauczyciel mianowany nie musi przyjmować propozycji ograniczenia etatu tylko dlatego, że dyrektor wraca do pracy nauczycielskiej. Brak zgody nie oznacza jednak zachowania pełnego etatu za wszelką cenę – może otworzyć drogę do rozwiązania stosunku pracy z przyczyn organizacyjnych, jeśli te przyczyny rzeczywiście istnieją.

Jeżeli w Twojej sprawie pojawia się propozycja zmiany warunków, pomocne może być także omówienie zasad, jakie obowiązują przy wypowiedzenie zmieniające wobec nauczyciela.

Uzupełnienie pensum w innej szkole

Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela organ prowadzący szkołę może nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach, na tym samym stanowisku, w celu uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć, w wymiarze nie większym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Na innym stanowisku może to nastąpić tylko za zgodą nauczyciela.

To bardzo ważne rozróżnienie. Jeżeli więc nauczyciel ma uzupełniać pensum w innej szkole, ale nadal na tym samym stanowisku i w granicach ustawowych, jego zgoda nie zawsze będzie konieczna. Jeżeli jednak ma to być inne stanowisko, potrzebna jest zgoda nauczyciela.

W praktyce warto też odróżnić uzupełnianie pensum od innych zmian kadrowych, np. takich jak powrót wicedyrektora, który również może wpływać na podział godzin w szkole.

Czy można przydzielić godziny świetlicy, biblioteki albo inne zajęcia?

Tak, ale nie dowolnie. Przydzielenie innych zajęć musi mieścić się w granicach prawa i kwalifikacji nauczyciela. Z art. 10 ust. 5 pkt 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela wynika wymóg posiadania kwalifikacji do zajmowania danego stanowiska. Oznacza to, że nauczyciel nie powinien być kierowany do zajęć, do których nie ma wymaganych kwalifikacji.

Jeżeli nauczyciel ma kwalifikacje do innych zajęć, szkoła może próbować tak ułożyć organizację pracy, aby utrzymać jego zatrudnienie. Gdy jednak zmiana miałaby dotyczyć nie tylko godzin, ale także rodzaju stanowiska lub istotnych warunków pracy, znaczenie może mieć forma wprowadzenia tej zmiany: porozumienie stron albo odpowiedni tryb wynikający z przepisów prawa pracy i Karty Nauczyciela.

W niektórych sytuacjach nauczyciel sam występuje o obniżenie wymiaru, ale to zupełnie inna sytuacja niż jednostronna propozycja szkoły wynikająca z braków godzin.

Co z zajęciami, do których nauczyciel nie ma kwalifikacji?

Jeżeli nauczyciel nie ma wymaganych kwalifikacji do określonych zajęć, nie można po prostu przenieść go tam zamiast zwalniać z dotychczasowych zajęć. Wyjątki od wymogu kwalifikacyjnego są ograniczone i wynikają z przepisów szczególnych, w tym z art. 10 ust. 9 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, który dopuszcza zatrudnienie osoby niemającej wymaganych kwalifikacji za zgodą organu sprawującego nadzór pedagogiczny, jeżeli nie ma możliwości zatrudnienia osoby z kwalifikacjami.

Taki tryb ma jednak charakter wyjątkowy. Nie powinien służyć obchodzeniu zasad ochrony stosunku pracy ani sztucznemu „przesuwaniu” nauczycieli na przypadkowe godziny wyłącznie po to, by rozwiązać problem organizacyjny po powrocie dyrektora.

Czy nauczyciel może odmówić przyjęcia nowych warunków?

To zależy od rodzaju proponowanej zmiany i podstawy zatrudnienia.

Jeżeli szkoła składa propozycję nowych warunków, zawsze trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście ma do tego podstawę i czy nie powinna zastosować innego trybu. Duże znaczenie ma też treść dokumentu: czy jest to propozycja porozumienia, informacja o uzupełnianiu etatu, czy formalne pismo prowadzące do rozwiązania stosunku pracy.

Stan nieczynny – kiedy może być korzystny?

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, zamiast rozwiązania stosunku pracy nauczyciel może złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Dalsze skutki tego rozwiązania reguluje art. 20 ust. 5c i nast. Karty Nauczyciela.

Stan nieczynny bywa korzystny wtedy, gdy istnieje realna szansa, że w najbliższym czasie w szkole pojawią się godziny umożliwiające ponowne zatrudnienie. Nie jest to jednak rozwiązanie uniwersalne – opłacalność zależy od konkretnego stanu faktycznego, liczby godzin i planów organizacyjnych szkoły.

Czy długoletnia praca na tym stanowisku daje pierwszeństwo?

Co do zasady nie ma przepisu, który przyznawałby nauczycielowi bezwzględne prawo do zachowania dokładnie tego samego stanowiska wyłącznie dlatego, że pracuje na nim od wielu lat. Ochrona nauczyciela wynika nie z samego stażu na konkretnym miejscu, lecz z zasad rozwiązywania i zmiany stosunku pracy przewidzianych w Karcie Nauczyciela oraz – w odpowiednim zakresie – w Kodeksie pracy.

Nie oznacza to jednak dowolności po stronie szkoły. Każda decyzja kadrowa musi być oparta na realnych przesłankach organizacyjnych, prawidłowo udokumentowana i zgodna z podstawą zatrudnienia nauczyciela.

FAQ

Czy nauczyciel musi zgodzić się na pracę w świetlicy?

Nie zawsze. Jeżeli chodzi o inne stanowisko lub inne zajęcia, znaczenie mają kwalifikacje nauczyciela oraz tryb wprowadzenia zmiany. Sama ustna propozycja dyrektora nie tworzy obowiązku zgody.

Czy szkoła może przenieść nauczyciela do innej szkoły?

Tak, w celu uzupełnienia pensum, na zasadach z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Na tym samym stanowisku zgoda nie zawsze jest wymagana, ale na innym stanowisku już tak.

Czy nauczyciel mianowany może odmówić ograniczenia etatu?

Tak. Art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela wymaga zgody nauczyciela mianowanego na ograniczenie zatrudnienia do wymiaru nie niższego niż 1/2 etatu.

Czy wieloletnia praca na stanowisku gwarantuje jego zachowanie?

Nie. Staż pracy sam w sobie nie daje prawa do zachowania konkretnego stanowiska. Ochrona wynika z przepisów o zmianie i rozwiązaniu stosunku pracy.

Czy można podważyć decyzję szkoły?

Tak, jeżeli szkoła naruszyła przepisy albo błędnie powołała się na zmiany organizacyjne. Ocena zależy jednak od dokumentów kadrowych, arkusza organizacyjnego i podstawy zatrudnienia konkretnego nauczyciela.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 10 ust. 1 i nast., art. 10 ust. 5 pkt 5, art. 10 ust. 9, art. 20 ust. 1 pkt 2, art. 20 ust. 5c i nast., art. 22 ust. 1 i 2.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w zakresie mającym zastosowanie do stosunku pracy nauczycieli w sprawach nieuregulowanych w Karcie Nauczyciela.