Śmierć spadkobiercy przed spadkodawcą a testament

Co dzieje się z udziałem osoby wskazanej w testamencie, która zmarła wcześniej?

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, że Pani tata zmarł przed babcią. Zgodnie z art. 924 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek właśnie z tą chwilą. Oznacza to, że osoba, która nie żyła w chwili śmierci spadkodawcy, nie może dziedziczyć po nim.

To oznacza, że Pani tata nie nabył udziału w mieszkaniu zapisanego mu w testamencie, ponieważ nie dożył otwarcia spadku po babci. Ten udział nie przechodzi więc do spadku po Pani tacie jako jego własność.

Trzeba jednak odróżnić dwie rzeczy: brak dziedziczenia przez zmarłego spadkobiercę testamentowego oraz odpowiedź na pytanie, kto wchodzi na jego miejsce. Tu decyduje treść testamentu i przepisy o przyroście.

Testament z rozdysponowaniem konkretnych rzeczy – jak jest oceniany prawnie?

W polskim prawie testator może powołać spadkobiercę do całości spadku lub do udziału w spadku. W praktyce bardzo często w testamencie pojawia się jednak rozdzielenie konkretnych składników majątku, np. mieszkania dla jednej osoby i działek dla innych. W takich przypadkach stosuje się art. 961 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 961 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Gdy takie rozrządzenie zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów.

W Pani sprawie oznacza to najczęściej, że sąd albo notariusz nie potraktuje zapisu „mieszkanie dla Pani i taty, a trzy działki po jednej dla każdej wnuczki” dosłownie jako prostego przydziału rzeczy, lecz przeliczy to na udziały w całym spadku według wartości tych składników.

Jeżeli więc mieszkanie i trzy działki stanowiły prawie cały majątek babci, to Pani, Pani tata oraz dwie kuzynki będą co do zasady uznani za spadkobierców testamentowych udziałowych, a nie tylko osoby uprawnione do konkretnych rzeczy.

Przyrost udziału po zmarłym spadkobiercy testamentowym

Jeżeli spadkodawca powołał kilku spadkobierców testamentowych, a jeden z nich nie chce lub nie może być spadkobiercą, zastosowanie ma art. 965 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem udział takiej osoby, w braku odmiennej woli spadkodawcy, przypada pozostałym spadkobiercom testamentowym w stosunku do przypadających im udziałów. To właśnie tzw. przyrost.

W praktyce śmierć spadkobiercy przed spadkodawcą jest klasycznym przypadkiem, w którym dana osoba „nie może być spadkobiercą” w rozumieniu art. 965 Kodeksu cywilnego.

To bardzo ważne, bo w opisanym stanie faktycznym co do zasady nie dochodzi automatycznie do wejścia do spadku po babci Pani mamy ani do zwykłego dziedziczenia ustawowego po tej części. Udział przewidziany dla Pani taty powinien przypaść pozostałym spadkobiercom testamentowym, chyba że z testamentu wynika co innego.

Jeżeli więc po zastosowaniu art. 961 Kodeksu cywilnego okaże się, że spadkobiercami testamentowymi były Pani, Pani tata i dwie kuzynki, to udział Pani taty zwiększy udziały pozostałych osób wskazanych w testamencie – czyli Pani i kuzynek – proporcjonalnie do ich udziałów wynikających z wartości przeznaczonych im składników majątku.

Czy mama zmarłego syna i ciocia dziedziczą tę część mieszkania?

Co do zasady – nie z samego faktu, że Pani tata zmarł przed babcią. Pani mama nie wstępuje automatycznie w miejsce Pani taty jako spadkobierczyni testamentowa po babci. Tak samo ciocia nie przejmuje automatycznie tej części jako spadkobierczyni ustawowa, jeżeli działa mechanizm przyrostu z art. 965 Kodeksu cywilnego.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdyby:

• testament zawierał inne postanowienie, np. wskazanie osoby podstawionej,
• z treści testamentu wynikała wola spadkodawcy wyłączająca przyrost,
• albo po analizie testamentu okazało się, że art. 961 Kodeksu cywilnego nie ma zastosowania do całego majątku i część spadku rzeczywiście podlega dziedziczeniu ustawowemu na podstawie art. 926 § 1–3 Kodeksu cywilnego.

Dlatego w praktyce konieczna jest analiza całego testamentu i składu majątku babci. Jeżeli testament obejmował prawie cały spadek, wariant z przyrostem jest zwykle najbardziej prawdopodobny.

Jak ustala się udziały, gdy testament wymienia mieszkanie i działki?

W postępowaniu spadkowym trzeba ustalić wartość składników majątku objętych testamentem. Dopiero wtedy można określić, jakie udziały w całym spadku odpowiadały poszczególnym rozrządzeniom z testamentu na podstawie art. 961 Kodeksu cywilnego.

Nie zawsze wymaga to formalnej opinii biegłego, ale przy sporze między spadkobiercami sąd może dopuścić taki dowód. Jeżeli wszyscy są zgodni, często wystarczające są dokumenty, szacunki rynkowe lub zgodne oświadczenia stron.

W opisanej sprawie znaczenie ma zwłaszcza relacja wartości mieszkania do wartości trzech działek leśnych. Od tego zależy, jaki udział miałby pierwotnie Pani tata i jaka część z tego udziału zwiększy udział Pani oraz kuzynek.

Czy wystarczy, że inne osoby „zrzekną się” mieszkania u notariusza?

Tu trzeba uważać na nazewnictwo, bo w praktyce często miesza się kilka różnych instytucji.

Po pierwsze, „zrzeczenie się dziedziczenia” to odrębna umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy między nim a spadkobiercą ustawowym, o której mowa w art. 1048 Kodeksu cywilnego. Po śmierci babci taka umowa nie może już zostać zawarta.

Po drugie, po śmierci spadkodawcy spadkobierca może spadek odrzucić, ale tylko w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania, zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Odrzucenie spadku dotyczy jednak całego udziału w spadku, a nie tylko samego mieszkania.

Po trzecie, jeżeli spadkobiercy chcą, aby po zakończeniu sprawy mieszkanie należało wyłącznie do jednej osoby, najczęściej robią to przez dział spadku. Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, a jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeśli między stronami nie ma zgody, działu spadku dokonuje sąd.

Sąd czy notariusz – jak przeprowadzić sprawę?

Są dwa podstawowe tryby potwierdzenia praw do spadku:

• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydane przez sąd,
• akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Z kolei notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma przeszkód ustawowych i wszyscy zainteresowani są zgodni co do kręgu spadkobierców.

W sprawie takiej jak ta notarialne załatwienie sprawy bywa utrudnione, bo trzeba najpierw ocenić testament przez pryzmat art. 961 Kodeksu cywilnego, ustalić wartości składników majątku i rozważyć przyrost z art. 965 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uczestnicy nie są zgodni, bezpieczniejszą drogą jest postępowanie sądowe.

Czy można doprowadzić do tego, aby została Pani jedyną właścicielką mieszkania?

Tak, ale nie zawsze nastąpi to od razu z samego testamentu. Najczęściej potrzebne są dwa etapy.

1. Ustalenie, kto i w jakich udziałach odziedziczył spadek po babci – przez sąd albo notariusza.
2. Dział spadku – tak, aby mieszkanie przypadło Pani, ewentualnie ze spłatami na rzecz innych spadkobierców albo bez spłat, jeśli wszyscy wyrażą zgodę.

Jeżeli pozostali spadkobiercy zgodzą się, aby mieszkanie przypadło wyłącznie Pani, można to uregulować w umownym dziale spadku w formie aktu notarialnego. Jeżeli nie będzie zgody, trzeba złożyć do sądu wniosek o dział spadku. Sąd może przyznać nieruchomość jednemu spadkobiercy z obowiązkiem spłaty pozostałych, jeżeli taki sposób podziału jest zasadny.

Nie należy natomiast zakładać, że sama deklaracja innych osób o „rezygnacji” z mieszkania automatycznie czyni Panią wyłączną właścicielką. Musi to wynikać z prawidłowej czynności prawnej albo prawomocnego orzeczenia.

Czy pojawi się kwestia zachowku?

Może się pojawić, ale to osobny temat. Jeżeli córka babci nie została powołana do spadku, a nie była wydziedziczona, może rozważać roszczenie o zachowek na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Znaczenie ma jednak to, czy wcześniej otrzymała od babci darowiznę i jaka była jej wartość, ponieważ darowizny mogą być doliczane do substratu zachowku na zasadach z art. 993 i nast. Kodeksu cywilnego.

To nie wpływa bezpośrednio na samą odpowiedź, kto nabywa udział po Pani tacie, ale może mieć znaczenie finansowe dla osób, które finalnie odziedziczą spadek.

Wniosek praktyczny dla opisanej sytuacji

Przy podanym stanie faktycznym najbardziej prawdopodobny jest następujący mechanizm:

• testament zostanie odczytany z zastosowaniem art. 961 Kodeksu cywilnego, czyli jako powołanie kilku spadkobierców udziałowych,
• Pani tata nie dziedziczy, bo zmarł przed babcią,
• udział przewidziany dla Pani taty przypadnie pozostałym spadkobiercom testamentowym na podstawie art. 965 Kodeksu cywilnego,
• Pani mama nie dziedziczy tej części tylko dlatego, że była żoną Pani taty,
• aby została Pani jedyną właścicielką mieszkania, najczęściej potrzebny będzie dział spadku, najlepiej notarialny przy zgodzie wszystkich albo sądowy przy sporze.

FAQ

Czy dzieci zmarłego spadkobiercy testamentowego wchodzą automatycznie na jego miejsce?

Nie. W testamencie nie działa automatycznie zasada reprezentacji jak przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli spadkobierca testamentowy zmarł przed spadkodawcą, najpierw bada się treść testamentu, a często stosuje się przyrost z art. 965 Kodeksu cywilnego.

Czy można odrzucić tylko mieszkanie, a przyjąć resztę spadku?

Nie. Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu dotyczy całego spadku, a nie wybranego składnika majątku. Wynika to z konstrukcji dziedziczenia określonej w art. 1012 i art. 1015 Kodeksu cywilnego.

Czy notariusz zawsze może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia przy testamencie?

Nie zawsze. Jeżeli są wątpliwości co do kręgu spadkobierców, ważności testamentu albo sposobu obliczenia udziałów, sprawa często trafia do sądu. Przy zgodzie wszystkich uczestników notariusz bywa możliwy, ale zależy to od konkretnego stanu faktycznego.

Czy po stwierdzeniu nabycia spadku od razu będę jedyną właścicielką mieszkania?

Niekoniecznie. Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza tylko, kto nabył spadek i w jakich udziałach. Aby jedna osoba dostała konkretną nieruchomość na wyłączność, zwykle potrzebny jest jeszcze dział spadku.

Czy córka babci pominięta w testamencie może czegoś żądać?

Możliwy jest zachowek, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 991 Kodeksu cywilnego i nie doszło do skutecznego wydziedziczenia. Trzeba jednak uwzględnić darowizny otrzymane wcześniej od babci.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 926 § 1–3, art. 961, art. 965, art. 991, art. 993, art. 1012, art. 1015 § 1, art. 1025 § 1, art. 1037 § 1–2, art. 1048 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania o stwierdzenie nabycia spadku
• ustawa z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w zakresie aktu poświadczenia dziedziczenia