Jak napisać testament wzajemny?

Państwo Adam i Halina Wójcikowie, małżeństwo z wieloletnim stażem, chcieli zabezpieczyć się na wypadek śmierci jednego z nich. Ich głównym majątkiem było mieszkanie i oszczędności. Zamierzali ustalić, że po śmierci pierwszego małżonka cały spadek przypadnie drugiemu, a syn odziedziczy majątek dopiero po śmierci obojga rodziców.

Taki cel jest częsty w praktyce, ale trzeba go ująć prawidłowo. W Polsce nie sporządza się jednego wspólnego testamentu małżonków. Można natomiast przygotować dwa odrębne testamenty, w których każde z małżonków powoła drugie do całości spadku. To właśnie w praktyce nazywa się testamentami wzajemnymi.

Czy w Polsce można sporządzić jeden wspólny testament małżonków?

Nie. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że jeden dokument podpisany przez męża i żonę, w którym oboje rozporządzają swoim majątkiem na wypadek śmierci, może zostać zakwestionowany jako testament wspólny.

Bezpieczne rozwiązanie polega na tym, że każde z małżonków sporządza własny testament. Dokumenty mogą mieć podobną treść, mogą być napisane tego samego dnia i mogą wzajemnie wskazywać małżonka jako spadkobiercę, ale formalnie muszą pozostać osobnymi testamentami.

Testament wzajemny własnoręczny

Jeżeli małżonkowie nie chcą iść do notariusza, mogą sporządzić testamenty własnoręczne. Zgodnie z art. 949 Kodeksu cywilnego spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność testamentu, ale w praktyce data jest bardzo ważna, zwłaszcza gdy istnieje kilka testamentów albo mogą pojawić się wątpliwości co do stanu zdrowia testatora.

Najważniejsza zasada jest prosta: cały testament własnoręczny musi być napisany ręką osoby, która go sporządza. Nie wystarczy przygotować tekstu na komputerze, wydrukować go i podpisać. Taki dokument nie spełnia wymogów testamentu własnoręcznego. Nie wystarczy także, że jedna osoba napisze testament za drugą, nawet gdy treść została wcześniej uzgodniona.

Podpis powinien znajdować się pod treścią testamentu i najlepiej obejmować imię oraz nazwisko. Sam parafowany dokument, podpis umieszczony w nietypowym miejscu albo dopiski pod podpisem mogą później wywołać spór, czy całość rzeczywiście stanowi ostatnią wolę testatora.

Jak napisać testament wzajemny krok po kroku?

Każde z małżonków powinno przygotować osobny dokument. Najbezpieczniej, aby jeden testament napisał mąż, a drugi testament napisała żona — każdy własną ręką, samodzielnie i w pełni świadomie.

W praktyce testament własnoręczny może zawierać następujące elementy:

• miejscowość i datę sporządzenia testamentu,
• oznaczenie dokumentu, np. „Testament”,
• dane testatora, czyli osoby sporządzającej testament,
• jasne powołanie spadkobiercy, np. małżonka do całości spadku,
• ewentualne postanowienia dodatkowe, np. podstawienie na wypadek, gdyby małżonek nie mógł albo nie chciał dziedziczyć,
• czytelny podpis pod treścią testamentu.

Przykładowe sformułowanie może brzmieć: „Ja, Halina Wójcik, do całości spadku po mnie powołuję mojego męża Adama Wójcika”. Drugi małżonek powinien sporządzić własny testament analogicznej treści, np. „Ja, Adam Wójcik, do całości spadku po mnie powołuję moją żonę Halinę Wójcik”.

Jeżeli małżonkowie mają dziecko i chcą, aby dziedziczyło dopiero po śmierci obojga rodziców, warto dopisać w każdym testamencie podstawienie, np. że w razie gdyby małżonek nie mógł albo nie chciał dziedziczyć, do całości spadku powołuje się dziecko. Trzeba jednak pamiętać, że sama taka konstrukcja nie usuwa potencjalnego roszczenia o zachowek po pierwszym zmarłym rodzicu.

Czego testament wzajemny nie załatwia?

Testament wzajemny nie jest umową między małżonkami. Każdy testator może w każdej chwili odwołać swój testament albo sporządzić nowy. Drugi małżonek nie musi wyrażać na to zgody. Wynika to z zasady odwołalności testamentu, uregulowanej w Kodeksie cywilnym.

Testament nie pozwala także rozporządzić majątkiem należącym do drugiego małżonka. Jeżeli małżonkowie mają wspólność ustawową, po śmierci jednego z nich trzeba najpierw ustalić, jaka część majątku wspólnego wchodzi do spadku. Co do zasady spadkiem objęty jest udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym oraz jego majątek osobisty.

Trzeba też pamiętać o zachowku. Jeżeli dziecko zostałoby pominięte przy dziedziczeniu po pierwszym rodzicu, może mieć roszczenie pieniężne wobec spadkobiercy, czyli najczęściej wobec żyjącego małżonka. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek co do zasady wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy — dwie trzecie tego udziału.

Jeżeli celem małżonków jest przekazanie konkretnego składnika majątku, np. mieszkania, konkretnej osobie z chwilą śmierci, warto rozważyć testament notarialny i zapis windykacyjny. Taki zapis można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego.

Kiedy lepszy będzie testament notarialny?

Testament własnoręczny jest ważną i dopuszczalną formą testamentu, ale nie zawsze będzie najlepszym wyborem. Testament notarialny warto rozważyć szczególnie wtedy, gdy majątek jest znaczny, obejmuje nieruchomości, udziały w spółce, przedsiębiorstwo albo gdy można spodziewać się sporu między spadkobiercami.

Notariusz potwierdza tożsamość osoby sporządzającej testament, dba o formę aktu i może pomóc dobrać rozwiązanie prawne do celu testatora. Testament notarialny nie chroni automatycznie przed zachowkiem, ale zwykle zmniejsza ryzyko zarzutów formalnych, takich jak brak własnoręczności pisma, wątpliwy podpis czy nieczytelna treść.

Jeżeli jednak sytuacja rodzinna jest prosta, a małżonkowie chcą wyłącznie powołać siebie wzajemnie do całości spadku, testament własnoręczny może wystarczyć — pod warunkiem zachowania wszystkich wymogów formalnych.

Najczęstsze pytania

Czy testament wzajemny małżonków można napisać na jednej kartce?

Nie jest to zalecane. Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Najbezpieczniej przygotować dwa osobne dokumenty: jeden napisany i podpisany przez męża, drugi napisany i podpisany przez żonę.

Czy testament własnoręczny musi być u notariusza?

Nie. Testament własnoręczny można sporządzić samodzielnie. Musi być jednak w całości napisany ręcznie przez testatora, podpisany i opatrzony datą. Notariusz jest potrzebny m.in. wtedy, gdy testator chce ustanowić zapis windykacyjny.

Czy dziecko może żądać zachowku, jeśli cały spadek przypadnie drugiemu małżonkowi?

Tak, w wielu przypadkach dziecko pominięte w testamencie może żądać zachowku po zmarłym rodzicu. Roszczenie ma charakter pieniężny i jest kierowane przeciwko spadkobiercy, którym przy testamencie wzajemnym często jest żyjący małżonek.

Czy małżonek może później zmienić testament wzajemny?

Tak. Każdy testament jest odwołalny. Małżonek może sporządzić nowy testament, zniszczyć poprzedni w zamiarze jego odwołania albo zmienić jego treść w sposób wskazujący na wolę odwołania wcześniejszych postanowień.

Gdzie przechowywać testament własnoręczny?

Testament powinien być przechowywany tak, aby po śmierci można go było odnaleźć i złożyć w sądzie albo u notariusza. Warto poinformować zaufaną osobę o miejscu przechowywania dokumentu. Ukryty albo zniszczony testament może nie wywołać zamierzonych skutków.

Podsumowanie

Testament wzajemny może skutecznie zabezpieczyć małżonka, ale tylko wtedy, gdy zostanie sporządzony prawidłowo. W praktyce oznacza to dwa odrębne testamenty, a nie jeden wspólny dokument. Każdy testament własnoręczny powinien być napisany ręcznie przez testatora, podpisany i opatrzony datą.

Przed sporządzeniem testamentów warto sprawdzić, co wchodzi do spadku po każdym z małżonków, kto mógłby dziedziczyć ustawowo i czy po śmierci pierwszego małżonka pojawi się roszczenie o zachowek. Dopiero wtedy można ocenić, czy prosty testament własnoręczny wystarczy, czy lepszym rozwiązaniem będzie testament notarialny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, tekst jednolity z późn. zm.

2. Art. 942, art. 943, art. 945, art. 946, art. 949, art. 950, art. 981¹ i art. 991 Kodeksu cywilnego.