Czy drugi mąż po śmierci żony może dalej mieszkać w jej domu?

Czy drugi mąż po śmierci żony ma prawo dalej mieszkać w jej domu?

Nie zawsze. Jeżeli dom stanowił wyłączną własność żony, to po jej śmierci prawo własności przechodzi na spadkobierców wskazanych w testamencie albo – gdy testament jest nieważny albo nie obejmuje całego spadku – na spadkobierców ustawowych zgodnie z art. 922 § 1 oraz art. 926 § 1 i 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Samo zawarcie małżeństwa nie powoduje, że mąż nabywa trwałe prawo do mieszkania w domu należącym wyłącznie do żony. W czasie trwania małżeństwa mógł korzystać z mieszkania na podstawie art. 28¹ ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale uprawnienie to służy zaspokajaniu potrzeb rodziny i co do zasady wygasa wraz ze śmiercią małżonka.

Trzeba jednak uwzględnić ważny wyjątek. Zgodnie z art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego małżonek i inne osoby bliskie spadkodawcy, które mieszkały z nim aż do chwili śmierci, mogą korzystać z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie przez 3 miesiące od otwarcia spadku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 924 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że wdowiec nie musi wyprowadzać się natychmiast, ale ten 3-miesięczny okres nie daje mu stałego prawa do lokalu.

Kluczowe jest ustalenie, do kogo należał dom

Odpowiedź zależy przede wszystkim od stanu własności nieruchomości:

Jeżeli dom został wybudowany przez pierwszego męża żony, nie przesądza to jeszcze automatycznie o aktualnym stanie prawnym. Liczy się to, kto był właścicielem według księgi wieczystej, aktu notarialnego, postanowienia spadkowego albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Czy testament sporządzony przed ślubem pozostaje ważny?

Tak. Samo zawarcie małżeństwa nie unieważnia wcześniej sporządzonego testamentu. Testament może zostać odwołany wyłącznie w sposób przewidziany w art. 946–947 Kodeksu cywilnego, czyli przez sporządzenie nowego testamentu, zniszczenie testamentu z zamiarem odwołania, pozbawienie go cech ważności albo dokonanie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Jeżeli więc żona sporządziła testament przed ślubem i później go nie odwołała, testament co do zasady zachowuje moc. To oznacza, że drugi mąż może zostać pominięty w dziedziczeniu testamentowym, ale nie pozbawia go to automatycznie prawa do zachowku.

Czy drugi mąż ma prawo do zachowku?

Co do zasady tak, jeżeli byłby powołany do spadku z ustawy i nie został skutecznie wydziedziczony. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im korzyści ze spadku.

Jeżeli zmarła pozostawiła męża i dwie córki, to przy dziedziczeniu ustawowym małżonek oraz każde dziecko dziedziczyliby w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. W takim układzie każdy z trojga spadkobierców ustawowych dziedziczyłby po 1/3 spadku.

W konsekwencji zachowek dla małżonka wynosi co do zasady połowę tego udziału, czyli 1/6 wartości substratu zachowku, a jeżeli małżonek jest trwale niezdolny do pracy – 2/3 udziału ustawowego, czyli 2/9 wartości substratu zachowku, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak pamiętać, że zachowek nie oznacza prawa do konkretnego pokoju, piętra ani domu. Jest to przede wszystkim roszczenie pieniężne przeciwko spadkobiercom testamentowym albo – w określonych sytuacjach – zapisobiercom windykacyjnym lub obdarowanym, zgodnie z art. 991 § 2, art. 999¹ oraz art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Kiedy zachowek może nie przysługiwać?

Prawo do zachowku nie jest bezwzględne. Nie przysługuje między innymi wtedy, gdy małżonek:

• został skutecznie wydziedziczony na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego,
• został uznany za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zrzekł się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego, jeżeli z treści umowy wynika taki skutek,
• odrzucił spadek, a ocena skutków dla zachowku zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści oświadczenia.

W praktyce trzeba też sprawdzić, czy uprawniony nie otrzymał już od spadkodawcy darowizn albo innych przysporzeń zaliczanych na zachowek według art. 993–996 Kodeksu cywilnego.

Czy wdowiec może żądać dalszego mieszkania zamiast zachowku?

Zasadniczo nie może tego jednostronnie narzucić spadkobiercom. Jeżeli testament nie przyznaje mu prawa do zamieszkiwania, a nie ustanowiono na jego rzecz służebności osobistej mieszkania na podstawie art. 296 w zw. z art. 301 Kodeksu cywilnego, to po upływie okresu z art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego właściciele mogą domagać się wydania nieruchomości na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego.

Inaczej będzie tylko wtedy, gdy:

• spadkobiercy zgodzą się, aby nadal mieszkał w domu,
• zawrze z nimi umowę najmu lub użyczenia,
• ma własne prawo rzeczowe do lokalu, np. służebność mieszkania,
• jest współwłaścicielem całości lub części nieruchomości.

W wielu sprawach praktycznym rozwiązaniem jest ugoda: wdowiec opuszcza dom po ustalonym czasie, a spadkobiercy równocześnie rozliczają zachowek albo nakłady.

Co z majątkiem wspólnym małżonków?

Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to po śmierci jednego z nich najpierw ustala się, co należało do majątku wspólnego, a co do majątku osobistego zmarłej. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Jednocześnie zgodnie z art. 33 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Jeżeli więc dom należał do żony jeszcze przed ślubem albo odziedziczyła go po pierwszym mężu, zazwyczaj pozostawał jej majątkiem osobistym. Wtedy sam brak intercyzy nie daje wdowcowi udziału we własności domu.

Co innego, jeśli po ślubie doszło do rozbudowy, przebudowy lub spłaty nieruchomości z majątku wspólnego. Wówczas mogą powstać roszczenia z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o zwrot nakładów i wydatków między majątkiem wspólnym a osobistym.

Jeśli córki chcą, aby wdowiec opuścił dom

Jeżeli córki stały się właścicielkami domu w drodze dziedziczenia testamentowego albo ustawowego, mogą żądać jego opuszczenia, ale ich roszczenie powinno uwzględniać art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli 3-miesięczne uprawnienie do dalszego korzystania z mieszkania w dotychczasowym zakresie.

Po tym czasie, jeżeli nie ma innej podstawy prawnej do zajmowania lokalu, właścicielki mogą wystąpić z powództwem windykacyjnym o wydanie nieruchomości na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego. Samodzielne wyrzucenie rzeczy, wymiana zamków czy odcięcie mediów mogą prowadzić do osobnych sporów cywilnych, a czasem także do odpowiedzialności karnej lub wykroczeniowej, zależnie od sposobu działania.

Z punktu widzenia wdowca najlepiej nie zwlekać: warto ustalić stan prawny spadku, zgromadzić dokumenty dotyczące nakładów i – jeśli jest podstawa – wystąpić o zapłatę zachowku albo podjąć rozmowy ugodowe.

Jak dochodzić zachowku?

Najczęściej postępowanie wygląda tak:

1. ustalenie, kto jest spadkobiercą – przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
2. ustalenie składu i wartości spadku, w tym nieruchomości,
3. wezwanie zobowiązanych do dobrowolnej zapłaty zachowku,
4. w razie braku porozumienia – pozew o zachowek.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli nie ma jeszcze formalnego potwierdzenia, kto dziedziczy po zmarłej, zwykle najpierw trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe.

Co warto zrobić w praktyce?

• uzyskać odpis testamentu i sprawdzić, czy został otwarty i ogłoszony,
• ustalić właściciela domu na podstawie księgi wieczystej i dokumentów nabycia,
• sprawdzić, czy dom należał do majątku osobistego żony, czy występowały nakłady z majątku wspólnego,
• zebrać dowody remontów, spłat i inwestycji finansowanych przez wdowca,
• ustalić, czy istnieje podstawa do zachowku, rozliczenia nakładów lub dalszego korzystania z lokalu na podstawie umowy.

FAQ

Czy małżeństwo unieważnia wcześniejszy testament żony?

Nie. Sam ślub nie odwołuje testamentu. Testament pozostaje ważny, dopóki nie zostanie odwołany w sposób przewidziany w art. 946–947 Kodeksu cywilnego.

Czy wdowiec ma automatycznie prawo mieszkać do końca życia w domu żony?

Nie. Takie prawo nie powstaje automatycznie. Potrzebna byłaby np. służebność mieszkania, współwłasność albo odpowiedni zapis testamentowy.

Jak długo po śmierci żony można jeszcze mieszkać w domu?

Co do zasady przez 3 miesiące w dotychczasowym zakresie, jeżeli wdowiec mieszkał tam ze zmarłą do chwili jej śmierci – art. 923 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek daje prawo do konkretnego pokoju albo piętra domu?

Nie. Zachowek jest zasadniczo roszczeniem o zapłatę określonej kwoty pieniężnej, a nie prawem do korzystania z oznaczonej części nieruchomości.

Czy brak intercyzy oznacza, że dom żony stał się wspólny?

Nie. Jeżeli żona miała dom przed ślubem albo odziedziczyła go tylko dla siebie, zwykle pozostaje on jej majątkiem osobistym zgodnie z art. 33 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 222 § 1, art. 922 § 1, art. 923 § 1, art. 924, art. 926 § 1 i 2, art. 928 § 1, art. 931 § 1, art. 946–947, art. 991 § 1 i 2, art. 993–996, art. 999¹, art. 1000, art. 1007 § 1 i 2, art. 1008, art. 1048.
• ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 28¹, art. 31 § 1, art. 33 pkt 1 i 2, art. 45 § 1.