Dziedziczenie i długi współspadkobiercy – jak nie odpowiadać za cudze zobowiązania?

Najpierw trzeba oddzielić dwa rodzaje długów

W opisanej sytuacji kluczowe jest rozróżnienie:

• długów spadkowych – czyli zobowiązań, które należały do zmarłego i wchodzą do spadku,
• długów osobistych jednego ze spadkobierców – np. syna, który ma własne zaległości, rachunki, pożyczki albo egzekucje.

To bardzo ważne, bo pozostali spadkobiercy nie odpowiadają za prywatne długi innego spadkobiercy tylko dlatego, że dziedziczą razem z nim. Jeżeli więc wujek ma swoje własne zobowiązania, to wierzyciele co do zasady mogą kierować egzekucję do jego majątku, w tym do odziedziczonego przez niego udziału, ale nie do udziałów pozostałych osób.

Inaczej wygląda sytuacja z długami należącymi do samego spadku. Za te długi spadkobiercy odpowiadają na zasadach określonych w art. 1030-1034 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny.

Co już stało się po śmierci babci?

Z chwilą śmierci spadkodawcy spadek otwiera się, a spadkobierca nabywa spadek z mocy prawa - wynika to z art. 924 i art. 925 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny. Oznacza to, że jeśli babcia zmarła kilka lat temu, to jej spadkobiercy nabyli spadek już w dniu jej śmierci, nawet jeśli nie było jeszcze sprawy sądowej ani aktu notarialnego.

Jeżeli babcia nie zostawiła testamentu, dziedziczenie następuje według art. 931 § 1 i 2 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny. W pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci, a udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku. Jeżeli jedno z dzieci babci zmarło wcześniej albo później, ale nie dożyło działu spadku, trzeba dodatkowo ustalić dokładny moment śmierci i krąg jego następców prawnych. Z opisu wynika, że udział po Pana mamie przypadłby jej zstępnym, czyli m.in. Panu i siostrze - zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to zwykle, że:

• udział należący wcześniej do babci wszedł do spadku,
• powstała wspólność majątku spadkowego między spadkobiercami,
• każdy ze spadkobierców ma udział w spadku, a nie wyłączną własność konkretnego pokoju, piętra czy części działki.

Jeżeli chcecie uporządkować sytuację formalnie, przydatne będzie ustalenie, czy lepsze będzie stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Przyjęcie spadku dzisiaj - jakie są skutki braku oświadczenia?

Obecnie obowiązuje zasada, że jeżeli spadkobierca nie złoży w terminie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, to przyjmuje go z dobrodziejstwem inwentarza. Wynika to z art. 1015 § 2 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny.

Termin na złożenie oświadczenia wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku - art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Znaczenie daty śmierci jest jednak nadal bardzo istotne. Dla spadków otwartych przed 18.10.2015 r. obowiązywały inne zasady intertemporalne. Dlatego w sprawach dotyczących starszych spadków trzeba sprawdzić, czy zastosowanie mają przepisy w poprzednim brzmieniu. To może mieć realny wpływ na zakres odpowiedzialności za długi spadkowe.

Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza - art. 1031 § 2 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny. Mówiąc prościej: co do zasady nie powinno się spłacać z własnej kieszeni więcej, niż wynosi wartość aktywów spadku.

Czy można zrzec się spadku po babci albo po dziadku?

Tu często pojawia się nieporozumienie. Zrzeczenie się dziedziczenia i odrzucenie spadku to nie to samo.

Zrzeczenie się dziedziczenia można zawrzeć wyłącznie w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a jego spadkobiercą ustawowym - art. 1048 Kodeksu cywilnego. Taka umowa działa tylko wobec spadku po tej konkretnej osobie, z którą została zawarta.

Jeżeli więc babcia już zmarła, nie można już skutecznie zrzec się dziedziczenia po babci. Po jej śmierci można było jedynie spadek przyjąć albo odrzucić w terminie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.

Natomiast za życia dziadka dzieci lub dalsi spadkobiercy ustawowi mogą zawrzeć z nim umowę o zrzeczenie się dziedziczenia po nim - jeżeli wszyscy się na to godzą.

Testament dziadka - najlepszy sposób na uporządkowanie przyszłego dziedziczenia

Jeżeli dziadek chce zdecydować, kto ma odziedziczyć jego majątek lub udział w nieruchomości, powinien sporządzić testament. Testament własnoręczny jest dopuszczalny na podstawie art. 949 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny: musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i najlepiej opatrzony datą.

W praktyce bezpieczniejszy jest jednak testament notarialny. Jest trudniejszy do podważenia dowodowo, a notariusz może od razu wychwycić oczywiste błędy formalne.

W testamencie dziadek może:

• powołać do całości spadku jedną lub kilka osób,
• pominąć syna mającego problem z alkoholem,
• rozporządzić udziałem w nieruchomości, który należy do niego,
• rozważyć zapis windykacyjny, ale tylko w testamencie notarialnym - art. 981(1) § 1 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny.

Trzeba jednak pamiętać, że pominięcie w testamencie nie zawsze zamyka temat, bo może jeszcze powstać roszczenie o zachowek.

Zobacz również:

sprzedaż mieszkania ze spadku bez zgody wszystkich spadkobierców

Czy można wydziedziczyć problematycznego spadkobiercę?

Samo uzależnienie od alkoholu nie wystarcza automatycznie do wydziedziczenia. Wydziedziczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z przesłanek z art. 1008 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny, czyli gdy uprawniony do zachowku:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu - art. 1009 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc dziadek chce wydziedziczyć syna, trzeba to zrobić bardzo precyzyjnie i opisać rzeczywistą podstawę. W przeciwnym razie wydziedziczenie może być skutecznie podważane.

Nawet bez wydziedziczenia dziadek może po prostu nie powoływać tego syna do spadku w testamencie. Wtedy jednak syn może być uprawniony do zachowku na zasadach z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, chyba że zachowek zostanie skutecznie wyłączony wskutek wydziedziczenia lub innej szczególnej przyczyny.

Czy długi wujka mogą zagrozić domowi?

Tak - ale nie w ten sposób, że wszyscy zaczną odpowiadać za jego prywatne zobowiązania. Ryzyko polega raczej na tym, że jeśli wujek nabędzie udział w nieruchomości, to jego wierzyciele mogą prowadzić egzekucję z tego udziału. Udział we współwłasności jest składnikiem majątku dłużnika i może zostać zajęty oraz sprzedany w postępowaniu egzekucyjnym.

To oznacza, że problemem bywa nie „przejęcie cudzego długu”, ale pojawienie się w miejsce członka rodziny np. nabywcy udziału z licytacji albo presja na zniesienie współwłasności.

Dlatego z praktycznego punktu widzenia najrozsądniejsze bywa:

• uporządkowanie stanu spadkowego po babci,
• sporządzenie testamentu przez dziadka,
• a po jego śmierci - możliwie szybkie przeprowadzenie działu spadku i ewentualnego zniesienia współwłasności.

Stwierdzenie nabycia spadku po babci - sąd czy notariusz?

Potwierdzenie praw do spadku może nastąpić:

• przez postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku - art. 1025 § 1 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego,
• przez akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza - również na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz ustawy z 14.02.1991 r. - Prawo o notariacie.

U notariusza sprawa jest szybsza, ale wymaga zgodnego udziału osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy. Jeżeli istnieje spór, brak kontaktu z kimś z rodziny albo wątpliwości co do testamentu czy kręgu spadkobierców, bezpieczniejsza może być droga sądowa.

W opisanej sprawie przeprowadzenie postępowania po babci już teraz jest dobrym pomysłem, bo pozwoli ustalić udziały i ograniczyć chaos na przyszłość.

Co się stanie, jeśli ktoś odrzuci spadek po dziadku?

Jeżeli po śmierci dziadka ktoś z powołanych do spadku odrzuci spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku - art. 1020 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny. W jego miejsce wchodzą co do zasady jego zstępni, jeżeli są powołani według zasad dziedziczenia ustawowego.

To oznacza, że odrzucenie spadku przez jedno z dzieci dziadka nie powoduje automatycznie, że „jego część przepada” albo przypada wyłącznie pozostałemu rodzeństwu. Najpierw trzeba sprawdzić, czy w miejsce tej osoby nie wejdą jej dzieci, wnuki itd.

Jeśli ktoś rozważa odrzucenie spadku, powinien wcześniej ocenić, czy nie spowoduje w ten sposób przejścia powołania do spadku na własne małoletnie dzieci. W ich przypadku do odrzucenia spadku potrzebna jest co do zasady zgoda sądu opiekuńczego, chyba że w danym układzie zastosowanie znajdzie uproszczona procedura przewidziana po zmianach przepisów - to zawsze wymaga sprawdzenia konkretnego stanu faktycznego i dat.

Jak praktycznie zabezpieczyć rodzinę?

W takiej sprawie najbezpieczniejsza kolejność działań jest zwykle następująca:

1. Ustalić dokładny stan prawny po babci - kto dziedziczy, w jakich udziałach i czy były składane jakiekolwiek oświadczenia spadkowe.
2. Przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia po babci.
3. Nie mylić prywatnych długów wujka z długami spadkowymi - to dwa różne ryzyka.
4. Sporządzić testament dziadka, najlepiej notarialny, jeżeli chce rozporządzić swoim majątkiem inaczej niż według ustawy.
5. Rozważyć, czy istnieją podstawy do wydziedziczenia - tylko gdy rzeczywiście zachodzą przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego.
6. Po otwarciu kolejnego spadku działać szybko - ocenić, czy spadek przyjąć, odrzucić czy pozostać przy dobrodziejstwie inwentarza, z zachowaniem terminów.
7. Dążyć do działu spadku i zniesienia współwłasności, aby uniknąć wieloletniej wspólności z osobą zadłużoną lub niezaradną.

FAQ

Czy będę spłacać długi brata lub wujka tylko dlatego, że dziedziczymy razem?

Nie. Co do zasady odpowiada Pan za długi spadkowe po zmarłym, a nie za prywatne długi innego współspadkobiercy. Jego wierzyciele mogą jednak sięgnąć do jego udziału w spadku lub nieruchomości.

Czy po śmierci babci można jeszcze zrzec się dziedziczenia po niej?

Nie. Po śmierci spadkodawcy nie zawiera się już umowy o zrzeczenie dziedziczenia. Możliwe było tylko przyjęcie albo odrzucenie spadku w ustawowym terminie.

Czy dziadek może przepisać dom komu chce?

Może rozporządzić swoim majątkiem w testamencie, ale tylko w zakresie tego, co do niego należy. Jeżeli część nieruchomości już weszła do spadku po babci, dziadek nie może samodzielnie rozporządzić udziałami należącymi do innych spadkobierców.

Czy testament notarialny jest lepszy od odręcznego?

Zwykle tak, zwłaszcza przy spodziewanym konflikcie rodzinnym. Testament własnoręczny jest ważny tylko wtedy, gdy spełnia wymogi z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, a błędy formalne lub dowodowe zdarzają się często.

Czy odrzucenie spadku przez jedno dziecko powoduje, że jego część dostaną pozostali?

Niekoniecznie. Osoba odrzucająca spadek jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc najpierw trzeba sprawdzić, czy w jej miejsce nie wchodzą jej zstępni.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931 § 1-2, art. 949 § 1-2, art. 981(1) § 1, art. 991 § 1, art. 1008-1009, art. 1012, art. 1015 § 1-2, art. 1020, art. 1025 § 1, art. 1030-1034, art. 1048-1050 ustawy z 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.).
• ustawa z 17.11.1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.) - przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku.
• ustawa z 14.02.1991 r. - Prawo o notariacie (Dz.U. z 2024 r. poz. 1001 ze zm.) - przepisy o akcie poświadczenia dziedziczenia.